Là người tiên phong làm siêu thị tư nhân đầu tiên ở Sài Gòn từ năm 1994, bà Nguyễn Ánh Hồng lúc đó cùng chị ruột là bà Nguyễn Thị Ánh Hoa, điều hành siêu thị Citimart ở đường Nguyễn Văn Cừ.

Gần hai năm sau, đầu năm 1996, bà Hồng mở siêu thị Maximark với diện tích rộng hơn ở đường Ba Tháng Hai, quận 10. Và bây giờ, từ quy mô siêu thị, sau vài lần sửa chữa mở rộng, Maximark đã trở thành một trung tâm thương mại bề thế ở quận 10.

Là một trong những siêu thị đầu tiên xuất hiện ở Sài Gòn, chuỗi Maximark hiện nay không phát triển mạnh về số lượng (chỉ có hai trung tâm ở Sài Gòn, một ở Cần Thơ, một ở Nha Trang và một ở Cam Ranh), nhưng với hướng đi khác biệt, Maximark là nơi mua sắm ưa thích của nhiều phụ nữ.

Cần mẫn và kỷ luật

* Gần 20 năm xây dựng thương hiệu Maximark, chị tự hào nhất điều gì?

- Tôi tự hào thương hiệu Maximark được đánh giá rất cao, dù không trải rộng.

* Là người đi đầu trong việc thành lập siêu thị, khi đó có khó khăn nào khiến chị muốn chùn bước?

- Không có khó khăn nào làm tôi chùn bước. Đơn giản là đã làm thì cứ cắm đầu cắm cổ làm. Tới chừng nhìn lại, chính mình còn hoảng, sao mình làm kinh khủng vậy mà không biết mệt (cười).

Có lẽ bản năng phụ nữ giúp tôi nhiều trong công việc này: đòi hỏi chi tiết, rất chi tiết và đôi khi vụn vặt. Không có bản năng phụ nữ, tôi nghĩ sẽ không làm được siêu thị như thế đâu!

* Hàng tháng chị phải lo lương cho bao nhiêu nhân viên? Có bao giờ chị bị hụt hơi đến nỗi phải trả lương trễ cho nhân viên?

- Tôi phải lo lương cho trên 1.000 nhân viên mỗi tháng. Tôi chưa trả lương trễ cho nhân viên vì hụt hơi lần nào.

* Trong điều hành siêu thị, điều gì khiến chị nản?

- Nghề làm siêu thị, cái nản là khi mình dễ dãi, bỏ lơ đi là mọi thứ lại quay về khởi điểm. Hình như mọi quy định đều rất dễ bị lãng quên. Nên phải luôn luôn kỷ luật, nghiêm khắc.

* Còn niềm vui?

- Niềm vui là hình như càng ngày khách hàng càng hiểu mình hơn.

Bản năng kinh doanh

* Với lợi thế gia đình – chị ruột là chủ chuỗi siêu thị Citimart, anh ruột là ông Johnathan Hạnh Nguyễn, Chủ tịch Tập đoàn Liên Thái Bình Dương (IPP) – sao gia đình chị không tạo thành group chuỗi siêu thị mạnh để hỗ trợ nhau hoặc mở rộng chuỗi?

- Anh chị em chúng tôi đều thừa hưởng gen kinh doanh của cha – một thương gia có tiếng ở Nha Trang trước và sau năm 1975 – và sự thành công của mỗi người đều có bóng dáng ông. Tuy nhiên, mỗi người chúng tôi có con đường của mình và tôn trọng hướng đi riêng của nhau.

* Vì sao Maximark chỉ dừng lại 2 trung tâm ở Sài Gòn?

- Tìm đất không ra chứ đâu có dừng. Chúng tôi sẽ mở trung tâm thứ ba, nhưng thủ tục kéo quá dài, gần hai năm nay rồi!

* Người ta vẫn đánh giá Maximark là siêu thị rất mạnh về hàng ngoại nhập. Những loại thực phẩm và hàng gia dụng nổi tiếng của nước ngoài đều có ở Maximark. Đó có phải là thế mạnh của Maximark?

- Hàng Việt Nam trong Maximark rất nhiều, thậm chí còn nhiều chủng loại hơn các siêu thị khác. Hàng ngoại chỉ để cho khách hàng có thêm sự lựa chọn, và tôi thừa nhận Maximark có những mặt hàng lạ và mắc tiền mà siêu thị khác không có.

Tuy nhiên, chúng tôi không có chính sách ưu tiên nhập hàng ngoại. Tất cả đều tùy thuộc vào sự lựa chọn của khách hàng.

Tôi có niềm vui mang đến hàng lạ và tốt cho khách hàng, kể cả chấp nhận chiết khấu thấp, vì muốn khách hàng có cơ hội sử dụng hàng tốt. Hàng đó bán chậm tôi cũng nhập.

Mặt hàng nào của Maximark cũng có nhiều nhãn hiệu, có giá từ thấp đến cao cho khách hàng lựa chọn.

Chỉ riêng thuốc lá thì từ trước đến nay chúng tôi chỉ bán một loại thôi, do tôi ghét thuốc lá nên chỉ chọn loại thuốc lá đó có đầu lọc hạn chế sự độc hại cho người sử dụng!

* Kinh nghiệm nhiều năm làm siêu thị, theo chị, hàng Việt Nam còn những hạn chế nào?

- Theo tôi, hàng Việt Nam cần chú ý nhiều hơn về sự ổn định chất lượng. Các doanh nghiệp đừng vì lợi nhuận mà chạy theo thời vụ, rất dễ gặp sự cố, dẫn đến mất uy tín.

Hàng ngoại chất lượng ổn định hơn và thường liên tục nâng cao chất lượng. Hàng Việt Nam nếu không đủ mạnh thì cố gắng duy trì cái đang có thật tốt và tích lũy để phát triển thêm cái mới.

Trong các trung tâm thương mại, Maximark là nơi dành mặt bằng rộng nhất cho siêu thị, có đủ thứ thực phẩm sơ chế làm các bà nội trợ mê mẩn, đặc biệt là một số loại chè, thức ăn tráng miệng do siêu thị tự nấu. Ngoài ra, hàng gia dụng của Maximark cực kỳ phong phú và nhiều chủng loại.

* Đây có thể coi là sự khác biệt của Maximark?

- Vì tôi bắt đầu xây dựng trung tâm thương mại Maximark từ mô hình siêu thị, nên tôi luôn dành diện tích ưu tiên cho siêu thị.

Từ khi mới thành lập vào năm 1996, Maximark đã chú trọng đến việc sơ chế thực phẩm dành cho các bà nội trợ bận rộn. Chúng tôi có nhà bếp rộng và nhiều nhân viên giàu kinh nghiệm nấu ăn.

Bản thân tôi cũng thích nấu ăn nên có những món tôi sẽ trực tiếp hướng dẫn cho nhân viên, như món chè trôi nước hương vị Nha Trang với nhân heo quay mà bạn sẽ không tìm thấy ở siêu thị nào khác. Hiện nay, mỗi lần tiếp khách, tôi đều mời khách món bánh hoặc chè do siêu thị nấu và thấy vui khi khách khen ngon.

Tôi cũng là người yêu thích việc trang trí nhà cửa, mê dụng cụ làm bếp… nên rất hứng thú khi xây dựng khu trưng bày hàng gia dụng. Khu vực này ở Maximark luôn có diện tích rộng rãi, với nhiều nhãn hiệu nổi tiếng để khách thoải mái chọn lựa. Tuy nhiên, khu vực đó vẫn chưa đúng như tôi mơ ước đâu!

Đích thân đánh giá hàng hóa

* Maximark có hơn 30.000 mặt hàng, từ thực phẩm đến phi thực phẩm. Con số này không phải là ít, nhưng chị có một điểm rất lạ là không giao cho nhân viên chọn lựa sản phẩm nhập vào siêu thị mà tự mình tiếp các nhà cung cấp, kể cả việc thử hàng mẫu. Tại sao vậy?

- Cũng có lúc tôi đã từng giao cho nhân viên, nhưng rồi thấy mình tự quyết định chọn hàng thì sẽ nhanh hơn, chính xác hơn và nhất là minh bạch hơn – không sợ hàng lọt vào siêu thị do… được hối lộ!

Khi chọn lựa hàng nhập vào siêu thị, phải có kiến thức về hàng hóa, chưa kể luôn có hàng mới, hàng lạ xuất hiện với giá cao, đòi hỏi quyết định nhanh.

Vậy mà thỉnh thoảng vẫn phát hiện những mặt hàng kém chất lượng hoặc giá cao bất hợp lý không biết từ đâu ra. Vậy là phải tiến hành kiểm tra, xử lý…

Tôi cũng thích vai trò là trung gian giữa nhà cung cấp và khách hàng mua lẻ của siêu thị, bởi tôi cần lắng nghe cả hai bên và trao đổi thông tin để giúp cho nhu cầu của hai bên gặp nhau.

Vì lợi ích của khách hàng, chúng tôi không ngại thử các loại thực phẩm hoặc dùng trước các loại hóa mỹ phẩm, hàng gia dụng, dù đôi lúc cũng ngán ngẩm lắm. Hàng hóa của Việt Nam có những loại thực phẩm và thức uống mang bao bì rất đẹp, nhưng khi mở ra thử thì chất lượng rất kém.

Phải kiểm tra thường xuyên, không chỉ thử một lần lúc mới nhập. Thỉnh thoảng tôi vẫn đột ngột lấy hàng trưng bày trên kệ để cho thử lại hoặc định kỳ cho nhân viên kiểm tra lại chất lượng.

Ngoài ra, việc kiểm tra cơ sở sản xuất cũng phải tiến hành thường xuyên, nhất là những cơ sở sản xuất nhỏ lẻ thường ít chú ý đến vấn đề vệ sinh.

Có một cơ sở nước mắm rất có tiếng bán nhiều ở các chuỗi siêu thị lớn, khi chào hàng, chủ cơ sở cứ khoe đang bán doanh số rất cao tại siêu thị khác, nhưng khi nhân viên của tôi đi kiểm tra thì họ ngăn không cho vào cơ sở sản xuất.

Giằng co mãi, cuối cùng họ cho vào xem thì điều kiện an toàn vệ sinh không đảm bảo nên chúng tôi đành không nhập hàng của họ.

Sau nhiều năm trực tiếp đảm nhận vị trí tôi cho là rất quan trọng này, thành quả mà tôi có được là sự tin cậy của khách hàng, nên tôi tiếp tục làm thế.

* Xu thế hiện nay ở một số siêu thị là đặt nhà sản xuất cung ứng hàng hóa dưới nhãn mang tên siêu thị, gọi là hàng nhãn riêng. Có vẻ như việc này đem đến nhiều lợi nhuận hơn. Sao chị không làm vậy ở Maximark?

- Tôi không chắc lợi nhuận sẽ nhiều hơn hay không, nhưng tôi biết chắc chắn là nếu muốn có giá rẻ thì phải hạ chất lượng của sản phẩm xuống. Hiện nay tôi vẫn chưa đủ số lượng cửa hàng để làm hàng thương hiệu riêng.

Khi đến thời điểm, tôi sẽ làm những mặt hàng tiêu dùng cần thiết với chất lượng tốt, ổn định và giá cả hợp lý nhất. Chắc chắn sẽ làm hài lòng khách hàng của mình.

Sống hết lòng

* Trong tương lai, chị tiếp tục phát triển chuỗi siêu thị hay có dự tính kinh doanh ngành nào khác?

- Vẫn làm siêu thị và phát triển những gì có dính tới siêu thị. Quen rồi thì mọi việc sẽ nhẹ nhàng hơn.

* Có dự án kinh doanh nào chị mơ ước mà chưa làm được?

- Nói thật nghe, tôi chỉ thích đi chơi chứ có muốn làm đâu mà ước với mơ (cười lớn)!

* Chị quan niệm thế nào về cuộc sống?

- Sống là sống, việc gì tới tay mình thì mình làm, tới tay mình thì mình lo. Sống là sống hết lòng thôi!

* Xin cảm ơn chị!

Ông Nguyễn Gia Hảo – Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC) dẫn ra thực tế, khi mà kim ngạch xuất nhập khẩu ngày càng tăng cao, doanh nghiệp Việt Nam càng gặp nhiều rủi ro. Thế nhưng, ông Hảo dẫn ra thực tế, độ dài hợp đồng thương mại hiện nay ngày càng đơn giản, trung bình chỉ chiếm có 1,5 trang giấy.

Các doanh nghiệp đặt bút ký vào hợp đồng mà quên đi các điều khoản về tranh chấp và khi xảy ra tranh chấp thì xử lý ở cơ quan tài phán nào? Hầu hết các doanh nghiệp Việt còn xa lạ với phương thức trọng tài trong xử lý tranh chấp.

Lỗi tại truyền thông?

Những người làm VIAC có chung một nỗi buồn. Đó là sự nhầm lẫn của xã hội về chức năng của trọng tài thương mại như một cơ quan trọng tài bóng đá… dù một số tổ chức trọng tài có tuổi đời đã khoảng vài chục năm.

Thực tế này còn đáng buồn hơn khi nhìn sang Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore, ít tuổi hơn, nhưng rõ ràng đã xác lập được vị trí đáng kể trong cộng đồng thương mại quốc tế.

Ông Nguyễn Gia Hảo thẳng thắn cho rằng, chúng ta mới chỉ xúc tiến thương mại, xúc tiến đầu tư mà chưa chú ý đúng mức xúc tiến trọng tài. Vậy, trách gì doanh nghiệp xa lạ và xã hội mơ hồ về trọng tài thương mại!

Từ góc độ người trong cuộc, vị tân Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) – Trần Hữu Huỳnh thừa nhận, lúc này, VIAC phải làm sao truyền thông cho tốt về vai trò trọng tài thương mại để thay đổi tình trạng hiện nay là doanh nghiệp cứ kéo nhau ra tòa mà bỏ qua cơ chế trọng tài thương mại.

Hiện tại ở Việt Nam, tỷ lệ giải quyết tranh chấp thương mại tại tòa án chiếm tới 98,5% các vụ việc, còn dùng phương thức trọng tài chỉ chiếm khoảng 1%.

Thực tế đã chứng minh, phương thức trọng tài có nhiều ưu thế. Là người làm việc tại cơ quan thi hành án, TS Lê Anh Tuấn cho rằng: ở Việt Nam, cơ sở pháp lý cho việc thực thi các phán quyết trọng tài đã có đầy đủ, cụ thể, chặt chẽ... Phán quyết trọng tài hoàn toàn có giá trị pháp lý tương đương với các bản án của tòa án. Các đương sự đều có quyền bình đẳng trong thực thi các bản án, phán quyết.

Hơn nữa, "nếu doanh nghiệp có tranh chấp, chọn trọng tài sẽ "hay" hơn tòa án, vì để đi đến phán quyết trọng tài, thủ tục, thời gian nhanh hơn so với tòa án, các bên dễ thương lượng hơn".

Thế nhưng, câu chuyện đưa trọng tài thương mại vào đời sống của doanh nghiệp mà cụ thể nhất là hiện hữu trong điều khoản trọng tài trong hợp đồng thương mại là điều không hề đơn giản, cho dù các trọng tài viên có tâm huyết và mong muốn đến đâu đi nữa.

Truyền thông chỉ là một phần, điều quan trọng không kém chính là các doanh nghiệp - đối tượng hướng đến - đã sẵn sàng cho việc sử dụng phương thức trọng tài thương mại hay chưa? Rõ ràng, mấu chốt vấn đề là các tổ chức trọng tài của Việt Nam, trong đó có VIAC, phải chủ động để doanh nghiệp hiểu và cần đến mình!

Lỗ hổng của doanh nghiệp

Có một thực tế được VIAC đưa ra, đó là các doanh nghiệp hiện nay chưa biết cách tự bảo vệ mình trước các tranh chấp. Doanh nghiệp hiểu biết pháp luật nói chung, và hiểu biết về trọng tài còn nhiều hạn chế.

"Đó là tâm lý ưa lựa chọn trọng tài nước ngoài, không chọn trọng tài Việt Nam vẫn còn phổ biến". - ông Nguyễn Văn Bốn, Phó Vụ trưởng Vụ Bổ trợ tư pháp, Bộ Tư pháp, nhìn nhận.

Là người có kinh nghiệm tham gia giải quyết nhiều vụ tranh chấp lớn, có tính chất quốc tế, GS.TS Lê Hồng Hạnh, Chủ tịch Hội đồng Khoa học pháp lý của VIAC, đưa ra những trăn trở về lỗ hổng trong kinh doanh của doanh nghiệp.

Ông thẳng thắn chỉ ra, doanh nghiệp Việt Nam còn yếu trong việc sử dụng các dịch vụ pháp lý trước khi ký hợp đồng nên không tránh được những lỗi hay "bẫy" trong giao dịch.

Doanh nghiệp nhiều khi còn không nắm rõ được đối tác ký kết là ai? Nội dung hợp đồng ký kết có vi phạm pháp luật không, vậy nên khi xảy ra việc thì không biết xử lý như thế nào.

Không những thế, "nhiều doanh nghiệp Việt Nam còn chọn luật nước ngoài làm căn cứ xử lý tranh chấp, có thể là chủ động nhưng cũng có thể là bị đối tác ép. Vậy nên, có chuyện bi hài doanh nghiệp lựa chọn luật nước ngoài trong khi không am hiểu gì về luật nước ngoài, có cả trường hợp dùng những bản dịch luật nước ngoài không chuẩn để làm căn cứ. Điều này rất dễ gây ra rủi ro, thiệt hại", GS.TS Lê Hồng Hạnh lưu ý.

Thêm nữa, các doanh nghiệp Việt Nam còn có tâm lý không phòng thân và khi xảy ra chuyện thì lập tức tìm đến các cơ quan chức năng kêu cứu. Điều đáng nói là sự vào cuộc nhiệt tình của các cơ quan chức năng nhiều khi lại khiến cho vụ tranh chấp càng trở nên phức tạp.

Khi đó, đối tác sẽ chuyển hướng tranh chấp thành có yếu tố chính quyền, Chính phủ tham gia bảo hộ cho doanh nghiệp. Như vậy, có thể dẫn đến vi phạm các cam kết quốc tế (như các cam kết WTO).

Chính phủ vô hình trung lại trở thành một bên trong vụ kiện. Vì vậy, ông Hạnh kêu gọi tha thiết, các doanh nghiệp hãy tự cứu lấy mình bằng cách tự bảo vệ chặt chẽ trong các hợp đồng thương mại và hãy sử dụng các phương thức như trọng tài thay vì việc ỷ lại vào sự cứu trợ từ cơ quan quản lý nhà nước!

Vài phút tự nhìn lại của trọng tài

Hiện cả nước có 9 Trung tâm trọng tài, nhưng hoạt động chủ yếu vẫn là VIAC. Nếu lấy con số 150 trọng tài viên của VIAC chia cho 60 vụ việc của năm 2012 sẽ thấy, mỗi trọng tài chỉ giải quyết trung bình 2,5 vụ.

Con số khiêm tốn đến mức đáng buồn. Chưa kể, các trọng tài trong nước còn phải cạnh tranh với trọng tài nước ngoài ngày càng gay gắt. Tuy đã có Luật Trọng tài Thương mại, nhưng rõ ràng vẫn còn bất cập trong thực thi, mà hủy phán quyết là một thực tế phải đối diện.

Luật sư Vũ Ánh Dương, Tổng Thư ký VIAC, khẳng định, tại Việt Nam có xảy ra tình trạng cơ quan tòa án hủy phán quyết của trọng tài. Theo thống kê chưa đầy đủ, ngay tại Trung tâm VIAC, từ khi thành lập năm 1993 đến nay, đã xử lý khoảng gần 1.000 vụ việc, trong đó đã có 9 phán quyết bị hủy.

Việc có những phán quyết trọng tài bị hủy cũng là nguyên nhân quan trọng khiến doanh nghiệp Việt vẫn còn e ngại khi dùng phương thức trọng tài để xử lý tranh chấp.

Từng tham gia xử gần 20 vụ tranh chấp bằng phương thức trọng tài, TS Phan Chí Hiếu, Hiệu trưởng ĐH Luật Hà Nội cũng trăn trở: "Có những quyết định tòa án đã hủy sai phán quyết trọng tài. Điều này làm ảnh hưởng đến uy tín của trọng tài".

Tuy tỷ lệ hủy sai phán quyết không lớn, nhưng đây là vấn đề nhạy cảm nên tòa án cần hết sức thận trọng. Ông Phạm Tuấn Anh, Chánh tòa Kinh tế TAND TP Hà Nội cho rằng, hiện nhận thức về trọng tài của cơ quan nhà nước có liên quan đến trọng tài còn hạn chế, chưa thống nhất.

Vậy nên, có chuyện cách hiểu giữa thẩm phán và các hội đồng trọng tài khác nhau, dẫn đến hủy phán quyết. Đó là chưa kể, chỉ tính riêng về việc "áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời đối với trọng tài" cũng chưa được các tòa án địa phương áp dụng rộng rãi (dù luật đã quy định), "vì chưa có kinh nghiệm thực tế để làm"?

Trăn trở về nghề trọng tài viên, ông Phan Chí Hiếu ưu tư về một lời hứa bấy lâu vẫn treo. Đó là lấp đầy khoảng trống đào tạo trọng tài tại các cơ sở đào tạo luật.

Chưa biết, khi nào thì lời hứa này được hiện thực hóa, nhưng rõ ràng, đội ngũ trọng tài viên hiện nay chủ yếu vẫn là kiêm nhiệm. Để câu chuyện trọng tài thương mại không phải trọng tài bóng đá không còn "khôi hài" cần sự nỗ lực từ nhiều phía!

Những nữ chiến lược gia này đã thành công không kém các nam đồng nghiệp khác trong việc xây dựng danh tiếng và uy tín cho thương hiệu của doanh nghiệp mà họ là người chèo lái.

6 gương mặt tài năng nhất trong số họ:

1. Marissa Mayer: Giám đốc "nhảy việc" từ Google

Đầu quân cho Google từ những ngày đầu tiên tập đoàn này "chân ướt chân ráo" bước vào thị trường công nghệ, nữ nhân viên trẻ Mayer được ví như một lập trình viên thiên tài, có sự sáng tạo vô hạn với hàng loạt ý tưởng đột phá làm nền tảng cho sự phát triển của Google ở những mảng kinh doanh khác bên cạnh công cụ tìm kiếm số 1.

Tưởng chừng chức vụ Giám đốc Dịch vụ và sáng tạo ở Google sẽ làm hài lòng người phụ nữ này, nhưng đột ngột tháng 7/2012, bà rời Google để đảm nhiệm một chức vụ khác, CEO của Yahoo!, đồng thời trở thành "người phụ nữ quyền lực nhất làng công nghệ" như Forbes bình chọn.

Dưới sự lãnh đạo của Mayer, Yahoo! đang dần chiếm lại những thành công từng bị xâm lấn bởi các doanh nghiệp mới. Bất ngờ hơn nữa, nữ CEO 37 tuổi hiện đang mang bầu nhưng vẫn chưa rời vị trí lãnh đạo Yahoo!.

2. Indra Nooyi: Nữ CEO gốc Ấn Độ của Pepsi Co.

Sinh năm 1955 tại Chennai, Ấn Độ, có trong tay bằng MBA của học viện quản lý hàng đầu Ấn Độ, với kinh nghiệm dày dạn ở Johnson&Johnson, không ai tin được rằng Indra Nooyi lại rời quê hương, bay sang Mỹ để theo đuổi sự nghiệp học hành tại trường Yale danh tiếng.

Người phụ nữ Ấn Độ này tâm niệm làm việc phải làm đến cùng bằng hết khả năng, và suốt đời cống hiến cho học thuật.

Sau nhiều năm bôn ba tại Mỹ, năm 1994 bà trở thành người của Pepsi và đã đóng góp công sức tạo ra các dòng sản phẩm mới của hãng này. Năm 2006, lần đầu tiên sau 44 năm hình thành, Pepsi Co. bổ nhiệm một phụ nữ vào vị trí CEO - Indra Nooyi. Một năm sau, Indra Nooyi ngồi vào ghế Chủ tịch hãng này.

Gần đây, nhiều người nghi ngờ về khả năng rời khỏi chức vụ của bà, nhưng nữ CEO này đang giữ cho mình thành tích là đem về Pepsi 1 tỷ USD doanh thu mỗi năm với 22 thương hiệu dưới quyền.

3. Irene Rosenfeld: Bà hoàng thực phẩm của Kraft Foods

Sau 3 thập kỷ làm ở bộ phận nghiên cứu người tiêu dùng của các hãng Kraft Foods, General Foods và Frito - Lay, bà Rosenfeld đã trở lại với Kraft vào năm 2006 với tư cách CEO và tiếp tục kiêm nhiệm thêm vai trò Chủ tịch Hội đồng quản trị từ năm 2007.

Kraft là một trong những công ty thực phẩm và đồ uống đa quốc gia lớn nhất thế giới. Tháng 10 tới đây, khi Kraft tách làm hai nhánh, bà Rosenfeld sẽ lãnh đạo bộ phận Global Snacks của hãng này. Dưới sự lãnh đạo của CEO gốc Do Thái này, Kraft Foods kỳ vọng sẽ kiếm được hơn 40 tỷ USD doanh thu.

4. Ellen Kullman: Nữ CEO đa ngành của DuPont

Ellen Kullman bắt đầu gia nhập DuPont - tập đoàn công nghệ đa ngành đạt doanh thu hàng tỷ USD mỗi năm - từ 24 năm trước trong vai trò quản lý marketing, dần dần tiến lên Phó Chủ tịch cấp cao và đang dừng chân tại chức vụ CEO.

Dù chỉ kiêm nhiệm thêm chức Chủ tịch Hội đồng quản trị của hãng trong đúng 1 năm, nhưng Kullman cũng kịp ghi tên mình vào danh sách những nữ doanh nhân xuất sắc nhất thế giới theo bình chọn của Forbes năm đó.

5. Martha Steward: Biểu tượng của doanh nhân Mỹ

Được coi là "phiên bản" của ông hoàng kinh doanh và truyền thông Donald Trump, Martha Steward dù không "nổi hình" như Orpah Winfrey, nhưng bà lại được giới doanh nhân nước Mỹ ngợi ca và coi là biểu tượng hướng tới.

Nổi tiếng trên nhiều phương diện như sáng tác, xuất bản, thời trang, trang trí nội thất, báo chí và truyền hình, chỉ bằng những món ăn giản dị nhưng đặc sắc, bà đem lại thành công cho Martha Stewart Living Omnimedia Inc. với hàng chục triệu USD doanh thu mỗi năm.

Mặc dù dính vào bê bối đời tư và các vấn đề pháp luật năm 2010, nhưng hình mẫu của bà vẫn đáng để các doanh nhân trẻ học hỏi và thán phục.

6. Margaret "Meg" Whitman: Nữ CEO tham vọng của HP

Dù đang yên vị điều hành hãng máy tính HP, nhưng Margaret Whitman được biết tới như một nữ tỷ phủ sau 10 năm điều hành eBay.

Sinh năm 1957, nữ CEO với bằng cử nhân Princeton, bằng thạc sĩ của Harvard, từng "chinh chiến" cho P&G, rồi DreamWorks, Skype và nay là HP, năm 2010 thể hiện tham vọng bước vào con đường chính trị khi tham gia tranh cử Thống đốc bang California. Dù thất bại trên chính trường, nhưng Whitman vẫn là chiến lược gia tài ba trên thương trường.

Anh Cường là một doanh nhân thích khám phá, trải nghiệm cuộc sống và "phượt"

Nguyễn Vĩnh Cường

Anh Nguyễn Vĩnh Cường sinh năm 1977. Tốt nghiệp ĐH Kinh tế - ĐHQGHN năm 1999. Quá trình công tác: - Khởi nghiệp bằng nghề designer - Kỹ thuật máy tính tại công ty NTC năm 2000 - 2001 - Nhà báo tại Báo Bóng đá năm 2002 - 2007 - Đồng sáng lập Công ty Quang Minh DEC năm 2004 - Sáng lập Công ty Hải Minh INFORTECH năm 2007 - Sáng lập Công ty DECO Online Entertainment 2008 Hiện nay đang đảm nhiệm: - Giám đốc Công ty An Hòa Communications (Thương hiệu & sáng tạo mỹ thuật) - Phó Giám đốc Công ty DECO Online Entertainment (Công nghệ số & Game Online)

Ngài  Richard Branson, người sáng lập nên tập đoàn Virgin –một đế chế gồm hơn 400 công ty bao gồm một hãng hàng không, một công ty điện thoại di động và một công ty thẻ tín dụng – đã ngồi với tổng biên tập Inc.com- Eric Schurenberg vào một ngày thứ tư. Cuộc phỏng vấn đặc biệt của họ đã làm nóng lên hội  nghị GrowCo tại New Orleans.

Branson đã nói về sức mạnh của việc phân quyền, đánh giá rủi ro, tầm quan trọng của thương hiệu và lý do tại sao ông muốn thay đổi toàn bộ khái niệm về du lịch vũ trụ.

Dưới đây là những ý kiến sâu sắc nhất rút ra từ cuộc phỏng vấn:

1. "Có thể mở một công ty với rất ít tiền”.

Khi Branson 15 tuổi, ông đã quyết định mở một tờ tạp chí để tạo cho người trẻ công cụ nói ra ý kiến phản đối cuộc chiến tranh tại Việt Nam. Ông đã không có chút tiền nào- thậm chí không có đủ tiền để gọi một cuộc điện thoại. Nhưng khi mẹ ông nhặt được một chiếc vòng cổ và chuyển đến sở cảnh sát thì không có người đến nhận. Vì vậy, bà đã bán chiếc vòng cổ và đưa cho Branson vài trăm đô la. Có số tiền đó ông đã trả cho các nhà quảng cáo, nhờ đó mới có thể bắt đầu in ấn phẩm của mình. 

2. "Cân nhắc thu về ít hơn để có thể thu lại món khác lớn hơn”.

Thay vì phát triển mở rộng qui mô công ty thu âm đầu tiên, Branson lại tạo ra 30 công ty thu âm khác nhau. Thay vì có vài lãnh đạo quản lý cấp cao giám sát các nhân viên thuộc nhiều cấp bậc khác nhau thì một số nhân viên thuộc cấp thấp hơn lại được bổ nhiệm làm quản lý của những đơn vị nhỏ hơn này. Tinh thần cạnh tranh thân mật được xây dựng. Branson coi thành công chiến lược này xuất phát từ thực tế là mỗi công ty đều biết ngaylucs nào thì họ thành công và khi nào thì gặp trở ngại. Virgin ngày nay là một đơn vị lớn với doanh thu hơn 20 tỷ đô la- nhưng chiến lược ban đầu của Branson vẫn được duy trì và tập đoàn vẫn là tập hợp của một loạt các công ty nhỏ hơn.

3. "Bạn sẽ đấu tốt với những gã khổng lồ khác nếu làm đúng cách”.

Khi  Branson khai trương công ty hàng không Virgin Atlantic, công ty đã có rất nhiều đối thủ khó nhằn như  TWA, Pan Am, và Air Florida. Branson cho biết: "Tôi  nhắc đến những cái tên này vì không công ty nào trong số này còn tồn tại nữa. Vậy tại sao các công ty này thất bại? Vì họ không chú trọng tới khách hàng”.

4. "Một công ty chỉ đơn giản là một ý tưởng nhằm giúp cuộc sống của những người khác tốt đẹp hơn”.

Branson giải thích đây là điều đã thôi thúc ông trở thành một doanh nhân: “Nếu bạn có thể làm cuộc sống của mọi người tốt đẹp hơn rất nhiều thì bạn đã thực sự có một công việc kinh doanh tốt”.

5. "Nếu không mơ ước thì bạn sẽ chẳng đạt được điều gì cả”.

Branson đang cấp vốn cho Virgin Galactic để những người bình thường cũng ó thể dễ dàng hơn trong việc thực hiện các chuyến du lịch vũ trụ, ngay cả khi chi phí cho một người vẫn là hàng trăm ngàn đô la. Vì trong suốt sáu thập kỷ vừa qua, chính phủ Mỹ vẫn giám sát các chuyến bay vào vũ trụ và chỉ có một nhóm người ưu tú được lựa chọn cẩn thận mới được bay vào vũ trụ. Branson đang cố gắng thay đổi điều đó. Ông cho biết: "Mọi người  trong căn phòng này đều dưới 50 tuổi, nếu họ muốn bay vào vũ trụ thì họ có thể bay nhiều lần trong đời”.

6. "Bạn có thể ở quá gần bác sỹ hoặc chủ nhà băng mà không nhận thấy rằng thực ra bạn nên quan sát xung quanh”.

Khi khai trương Virgin Atlantic, Branson đã thấy một cán bộ quản lý tại ngân hàng của ông ngay tại cửa vào một tối thứ Sáu đã rất hoang mang, đặt câu hỏi làm sao một người đang làm việc tại một công ty thu âm lại có thể mở một hãng hàng không được.  Ông chủ ngân hàng đó nói rằng ông sẽ phong tỏa toàn bộ tài sản của tập đoàn Virgin vào thứ hai. Branson cho biết: "Tôi đã tống cán bộ ngân hàng đó ra khỏi nhà và nói với ông ta rằng ông ta không được chào đón tại đây”. Ông giải thích rằng thay vì cảm thấy vừa sợ vừa tức, ông đã dành ngày nghỉ cuối tuần yêu cầu những người ông quen biết giúp ông quyên góp số tiền mà ông đang cần trước. Và tuần tiếp sau đó ông đã chuyển ngân hàng –điều đáng lẽ ông neenlamf sớm hơn rất nhiều (thậm chí ông đã có được gói cho vay lớn hơn từ ngân hàng mới). 

7. "Chi tiết rất quan trọng".

Richard Branson luôn mang theo một cuốn sổ ghi chép để có thể ghi lại các cuộc chuyện trò. Ông không muốn quên những điều khách hàng hay nhân viên nói với mình. Ông mang theo sổ tay khi đi thăm các nhóm làm việc bên ngoài và đi ra ngoài cùng họ. “Khi đi uống cùng với nhân viên, tôi sẽ chẳng nhớ gì cả vì thế tôi phải viết ra”, ông cười lớn.

8. "Bạn có thể tạo ra một công ty, chọn một cái tên nhưng nếu mọi người không biết về nó thì bạn sẽ chẳng bán nổi một sản phẩm”.

Khi mới hoạt động, công ty hàng không Virgin Atlantic nhỏ hơn các đối thủ rất nhiều, và Branson đã phải mất một chặng đường dài mới đưa được thương hiệu này lên bản đồ trong đó có cả những pha mạo hiểm như đưa một chiếc thuyền vượt Đại Tây Dương trong thời gian ngắn nhất. Ông nói đùa: "May mắn thay, khi nó bị chìm thì thương hiệu Virgin đã kịp nhô ra khỏi mặt nước. Cũng như vậy, khi Branson cố gắng trở thành người đầu tiên vượt Đại Tây Dương với một cái khinh khí cầu, chiếc khinh khí cầu đã được những chiếc trực thăng giải cứu nhưng Virgin thì đã xuất hiện trên khắp các trang báo.

9. "Tìm một người khác vận hành công ty của mình hằng ngày”.

Branson gợi ý bạn phải dũng cảm tìm ai đó vận hành các công việc hằng ngày, những công việc chi tiết của công ty bạn và sau đó bước sang một bên và làm việc tại nhà để bạn có thể bắt đầu nghĩ về bức tranh lớn hơn hoặc công ty sắp tới của bạn. 

10. "Bảo vệ chống lại những tình huống tồi tệ nhất. Hãy chắc chắn là mình biết rõ chúng”.

Hãy tự hỏi bản thân mình khi bạn bắt đầu một thương vụ mới xem liệu bạn có thể trụ được khi tình huống tồi tệ nhất xảy ra không, rồi sau đó hãy tiếp tục làm. “Bạn có thể nói, 'OK, tôi cảm thấy chắc chắn về thương vụ đó, tôi sẽ thế chấp nhà. Tôi đã làm như vậy khoảng 2-3 lần mà không có sự đồng ý của vợ tôi”, ông cho biết.

"Đôi lúc bạn có thể bị ngã sấp mặt và đôi lúc thì không”, ông nói thêm.

11. "Tôi nghĩ vì tôi gặp khó khăn lớn trong việc nói “không” nên hầu như ngày nào của tôi cũng là một cuộc phiêu lưu”.

Branson không phải là người từ tốn. Hoặc có thể từ chối cơ hội –ngay cả khi chấp nhận cơ hội đó có nghĩa là phải chạy vòng quanh thế giới rồi quay trở lại. Trang Inc. đã bắt gặp Branson tại New Orleans khi ông đang trên đường tới New York—tại đây ông đã tuyên bố hãngVirgin Atlantic sẽ phục vụ các chuyến bay từ hai sân bay địa phương thuộc thành  phố New York tới Los Angeles và San Francisco—và điểm đến tiếp theo của ông là Peru.

(Dịch từ Inc)

Tác giả: Alan Phan
NXB Thời Đại
Bản quyền: ThaihaBooks

Về tác giả:

Tiến sĩ Alan Phan là doanh nhân Việt kiều đầu tiên đưa công ty tư nhân của mình lên sàn chứng khoán Mỹ vào năm 1987. Năm 1999, Tập đoàn Hartcourt của ông đạt mức thị giá lên đến 670 triệu USD, hiện nay đã tách thành năm công ty (HRCT, SRRY, ETLK, ENVI và SPXP) và tiếp tục niêm yết trên thị trường chứng khoán Mỹ.

Ông cũng là người đầu tiên giới thiệu hệ thống bán cổ phiếu qua mạng và giáo dục online tại Trung Quốc vào năm 1997. Trước đó, ông đã có nhiều năm kinh nghiệm làm việc trong các công ty đa quốc gia cũng như các ngân hàng lớn ở Wall Street.

Hiện nay, Tiến sĩ Alan Phan đang là Chủ tịch Quỹ đầu tư VIASA (quỹ riêng của gia đình) và là chuyên gia tư vấn về các thị trường đang nổi (Emerging Markets) cho một số công ty đa quốc gia tại Mỹ, châu Âu và Trung Quốc. Ông cũng là cổ đông lớn tại 6 công ty đại chúng ở Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Nội dung chính:

Phần 1: Căn bản đạo đức
Giá trị của tài sản mềm

Tôi có đến thăm tập đoàn Foxconn ở Shenzen hai năm về trước. Nhà máy hiện đại với hơn 30 ngàn nhân công, hệ thống dây chuyền sản xuất và các phòng “sạch” (clean room) vĩ đại trông rất ấn tượng.

Sản phẩm lớn nhất họ gia công là các iPhone, iPad, iPod cho Apple. Trong khi Apple làm chủ bản quyền trí tuệ và thương hiệu nên kiếm lời khoảng 140 USD mỗi đơn vị iPhone, lợi nhuận của Foxconn khoảng 7 USD một chiếc.

Những công ty có thị giá cao nhất trên thế giới đều là những công ty mà giá trị mềm vượt trội: Google, Microsoft, Facebook, Pfizer, Oracle, IBM… Không một công ty bất động sản nào nằm trong top 100 công ty hàng đầu.

Tài sản mềm mang giá trị quan trọng nhất trong lợi thế cạnh tranh của nền kinh tế tương lai.

Tài sản mềm của Việt Nam

Liệu chúng ta có thể đánh giá được những tài sản mềm của Việt Nam? Vai trò của chúng sẽ ảnh hưởng như thế nào trong chiến lược kinh tế khu vực và toàn cầu? Hãy kiểm điểm:

1. Tài sản con người

Hai yếu tố tạo mũi nhọn cho đội ngũ nhân lực là sáng tạo và năng động. Đây là phạm trù của tuổi trẻ và Việt Nam thường hãnh diện với một dân số mà 65% (trên 50 triệu người) dưới 30 tuổi.

Tuy nhiên, sự yếu kém của nền giáo dục lý thuyết từ chương đã làm què quặt tiềm năng này. Công ty Intel đã không tìm ra đủ 180 nhân viên trung cấp cho nhà máy 1 tỷ đô la của họ ở Thủ Đức và phải nhập khẩu một số lớn chuyên viên từ Malaysia và Philippines. Các công ty FDI khác tại Việt Nam cũng có những than phiền tương tự.

2. Thương hiệu quốc gia

Nhờ vai trò lịch sử trong 2 cuộc chiến tranh Pháp-Mỹ, Việt Nam đã có tiềm năng để nổi tiếng và tạo thiện cảm với nhân dân thế giới. Tuy nhiên sau 37 năm từ ngày chấm dứt chiến tranh, sự thiếu vắng những thành quả ấn tượng trên mọi lĩnh vực từ kinh tế đến khoa học, từ nghệ thuật đến thể thao đã bào mòn thương hiệu Việt Nam.

3. Vị thế trên thị trường

Mọi nền kinh tế cũng như doanh nghiệp đều có thể tạo cho mình một thế mạnh trong các thị trường ngách, mà không cần đến các yếu tố cạnh tranh trên.

Hai ngành nghề tôi tin là Việt Nam có thể dẫn đầu tại ASEAN nếu biết phát triển đồng bộ và sáng tạo. Thứ nhất là nông nghiệp công nghệ cao. Tạo ra những sản phẩm xanh, sạch, an toàn được đảm bảo bởi những cơ quan kiểm phẩm nổi danh thế giới là bước đầu.

Thứ hai là ngành IT (công nghệ thông tin) tại các thành phố lớn bao quanh bởi các đại học tiên tiến và hiện đại.

4. Văn hóa gia đình và xã hội

Người Việt Nam có một sự gắn bó chặt chẽ với gia đình, làng xóm và đất nước, nên sự đùm bọc và tiếp sức tạo một thế đoàn kết mạnh hơn chủ nghĩa cá nhân của Âu Mỹ. Nhưng đây cũng có thể là một bất lợi vì tầm nhìn bị giới hạn, tâm lý bầy đàn rất cao, và quá gần nhau thì cũng dễ xảy ra xích mích mâu thuẫn.

Tải sản mềm của nước Mỹ

Dù đa dạng, phức tạp và có thể gây nhiều tranh cãi, trong góc nhìn của tôi, 5 tài sản mềm lớn nhất của nước Mỹ gồm có:

1. Niềm tin của người dân

Nếu hỏi một người Mỹ là họ tin vào cái gì, ngoài đức tin vào tôn giáo riêng, câu trả lời sẽ là một giao ước xã hội (social contract).

Niềm tin là nền tảng chung cho mọi thành phần trong sự vận hành quốc gia, và nó tạo sự bền vững cho mọi kế hoạch, ngắn và dài hạn, của cá nhân hay của chính phủ.

2. Văn hóa Mỹ quốc

Căn bản của nền văn hóa dân gian này là sáng tạo trong trí tuệ, hăng say trong công việc, chơi đùa và mua sắm thỏa thích, tôn trọng riêng tư, không ngần ngại sử dụng quyền lực của mình, minh bạch trong thông tin, cởi mở thân thiện với người lạ và ý tưởng mới, không trừng phạt thất bại và tiếp tục cố gắng trong mọi hoàn cảnh.

Trên hết, người Mỹ lạc quan vào sự thành công tối hậu của mục tiêu đời mình.

Văn hóa Mỹ đã đóng góp rất nhiều cho bộ mặt ngày nay của ngôi làng toàn cầu với những thay đổi và cải thiện liên tục.

3. Nguồn trí tuệ và tài năng

Ngày xưa mọi con đường đều dẫn đến La Mã. Ngày nay mọi tài năng đều tìm về đấu trường Mỹ.

Niềm tin về giao ước xã hội và văn hóa cởi mở là lý do chính cho sự du nhập của các tài năng thế giới. Đất lành thì chim đậu.

4. Thương hiệu quốc gia

8 trong 10 thương hiệu hàng đầu của thế giới là của Mỹ. Sự thay máu nhanh chóng của tư duy, tầm nhìn và trí tuệ Mỹ là một vũ khí rất năng động để giữ vững giá trị của thương hiệu khi đối diện với cạnh tranh.

5. Cơ chế chính trị và xã hội

Sau cùng, các tài sản mềm trên lại được quản lý bởi một cơ chế bền vững suốt lịch sử non trẻ của Mỹ. Yếu tố chính là sự phân quyền rõ rệt của 3 bộ phận: lập pháp, hành pháp và tư pháp.

Câu chuyện về Charlie

Sáng tạo để vượt khó

Charlie Tôn Quý đến Mỹ một mình năm 14 tuổi và cư ngụ tại bang Louisiana từ 1986. Vừa đi học vừa đi làm anh tốt nghiệp kỹ sư hóa học tại LSU và lập gia đình vào giữa thập niên 1990s. Vợ anh kinh doanh tiệm nail ở đây nên anh không đi làm mà mở một tiệm cung cấp linh kiện và hóa chất cho các tiệm nails khác.

Cuộc sống tạm ổn định cho đến khi anh quan sát khách hàng thăm viếng chuỗi siêu thị Wal Mart (có hơn 70% là phụ nữ) và nảy ra ý tưởng xin Wal Mart cho phép anh mở các tiệm nails ngay trong khu thương mại của họ.

Phải mất hơn 2 năm để thuyết phục Wall Mart và cho đến năm nay, các cửa hàng Regal Nails làm theo phương thức “nhượng quyền” (franchise) đã lên đến con số hơn 1.100 tiệm. Tại California, người Việt làm chủ đến 80% các tiệm nails và tỷ lệ cho toàn quốc là 44%.

Ba công thức của thành công

Tôi hỏi điều anh quan tâm nhất trong kinh doanh là gì? Anh nói “sự thỏa mãn của khách hàng”.

Điều quan tâm thứ hai của anh là “đội ngũ nhân viên”.

Điều quan tâm thứ ba của anh là làm sao tiếp tục xây dựng và “bảo tồn hai thương hiệu” Regal và Isis để giữ vững vị thế trên một thị trường rất cạnh tranh.

Tôi tin là anh còn tiến xa hơn nữa vì ngọn lửa trong anh vẫn bùng cháy, ham muốn học hỏi cầu tiến vẫn đầy ắp; và tuổi trẻ, môi trường cùng đạo đức kinh doanh của anh sẽ là vũ khí vô cùng bén nhọn.

Bài học từ Gary

Tôi quen Gary Woodworth khi ông bước vào cửa hàng bán vật dụng thể thao của người em họ, Tuấn, ở Van Nuys, California. Qua Mỹ năm 1975, Tuấn đi làm bảo vệ được 4 năm, bị đuổi vì ngủ với cô quét dọn văn phòng. Anh chạy ngược xuôi, vay mượn bạn bè bà con, cùng với tiền tiết kiệm cá nhân, hơn 250 ngàn đô la để mở tiệm bán lẻ.

Hai năm đầu, cửa hàng sống chật vật nhưng cũng có khách và theo ngạn ngữ của Mỹ, Tuấn “giữ được đầu mình khỏi mặt nước” (keep his head above water). Nhưng ảnh hưởng của trận suy thoái 1981- 1983 bắt đầu lan rộng, và tiệm vật dụng thể thao của Tuấn suy sụp.

Chi phí và tiêu xài cho gia đình ăn vào vốn, và Tuấn mời tôi lên tiệm tư vấn cho anh về thủ tục phá sản. Tôi có thừa kỹ năng vì đang chuẩn bị “đắp chiếu” cho dự án bất động sản của mình bên Arizona.

Gary tươi cười khi bước vào chào hỏi chúng tôi, đang ủ rũ như hai con mèo chết. Khoảng hơn 50 tuổi, áo quần bảnh bao, Gary giống như một thượng nghị sĩ với mái tóc trắng và phong cách lịch lãm.

Gary nói hôm nay là ngày may mắn của ông. “Tôi có giải pháp cho vấn đề của ông và ông không phải tốn 1 đồng xu nào”. Đề nghị của Gary rất đơn giản: “Bổ nhiệm tôi làm quản lý cửa hàng này. Tôi không lãnh lương và cứ mỗi tháng, tính sổ và chia cho tôi 25% số tiền lời của cửa hàng. Tôi cũng được quyền mua lại 30% tổng số cổ phiếu của công ty với giá vốn (book value) trong 2 năm tới. Các ông đang lỗ, chắc chắn không mất gì trong phi vụ này”.

Tuấn đồng ý và Gary bắt đầu ứng dụng nghệ thuật sáng tạo về tiếp thị với các hoạt động hàng ngày. Gary đi tiếp xúc các câu lạc bộ thể thao trong vùng, từ các đội bóng chày nhỏ của trẻ em đến các sân golf, tennis, polo… của những người giàu.

Ông còn lập ra chương trình trả hoa hồng cho người “giới thiệu” và các khách hàng lớn. Ông cũng cất công đi liên tục tìm các nhà tài trợ cho các chương trình thể thao ông sáng lập.

Sau 2 tháng, cửa hàng có lời và thu nhập của Gary gia tăng đều đặn. Một năm sau, ông mua lại 30% công ty và 3 năm sau, ông làm chủ 100%. Tuấn ôm được mớ tiền, đi xuống Mexico mở quán bar. Mọi người vui vẻ.

Sinh ra trong một gia đình thật nghèo ở Arkansas vào thời sau Đại Suy Thoái của Mỹ, Gary phải bỏ học từ lớp 7 để giúp cha mẹ nuôi 8 đứa em. Ông làm đủ mọi nghề và chưa bao giờ thất nghiệp một ngày nào, dù không có một học thức hay bằng cấp chính thống nào.

Bí quyết của ông là tìm hiểu thật rõ về vấn đề người chủ doanh nghiệp đang đối diện và tìm một giải pháp thỏa đáng trước khi tiếp cận.

“Bài học từ Gary” có thể ứng dụng qua nhiều khía cạnh với các bạn trẻ đang tìm việc làm hay các doanh nghiệp đang gặp khủng hoảng. Căn bản của bài học là hai nguyên lý: (a) chăm chú đến giải pháp, không phải vấn đề, và (b) nếu biết sáng tạo, chúng ta sẽ tìm giải pháp cho mọi vấn đề.

California Dreaming

Vào giữa thập niên 90’s, đạo diễn Wong Kai War thực hiện cuốn phim Chungking Expess, tạo nhiều ấn tượng. Đây là tên của một tiệm ăn ở Hồng Kông, nơi cô chủ nhân trẻ hay ngồi bó gối trên sân thượng nhìn về chân trời xa, mơ tưởng đến một vùng đất hứa có tên là Califonia.

Bài hát California Dreaming rất phổ thông của The Beach Boys cũng đã thu hút tôi, mỗi khi nằm dài ra bãi tuyết trắng của đại học Penn State thả hồn về một thế giới khác, đầy nắng ấm và hoa quả.

Trẻ hay già, tôi nghĩ trong tim chúng ta đều ấp ủ những California huyền thoại, đều muốn tung bay thật xa như những con chim trốn tuyết, tìm đến một thiên đường nơi không có những thôi thúc hàng ngày của cơm áo gạo tiền, của bổn phận ràng buộc hay của một trường sống già nua mệt mỏi.

Dĩ nhiên California có rất nhiều đặc biệt, cũng như mỗi người tình đều có những góc cạnh làm chúng ta ngây ngất. Tôi yêu những buổi sáng mùa hè California khi dậy thật sớm chạy trên bãi cát vắng lặng cùng những con chim hải âu giữa sương mù và hơi lạnh.

Và tôi cũng yêu Hồng Kông với những đêm khuya ngồi ăn cháo sò huyết giữa đám đông cuồn cuộn quanh khu Mong Kai. Nhưng dần dà rồi niềm vui cũng sẽ phai nhạt sau khi chúng thành thói quen.

Rồi còn mặt trái của điểm đến. California là nơi bạn có thể ngồi ngáp dài trên chiếc xe đắt tiền ở đường cao tốc 405, nơi mỗi ngày đều biến thành bãi đậu xe vào giờ cao điểm; nơi mà phải khoanh vùng trên bản đồ để đừng đi lạc vào sau 8 giờ tối (vì đây là khu tội phạm ngự trị).

Còn Hồng Kông? Ngoài khói bụi ô nhiễm từ xe cộ và các nhà máy bên lục địa, người Hồng Kông chen chúc chà đạp nhau như một bầy kiến vỡ tổ để kiếm tiền.

Suy cho cùng, Việt Nam cũng không là ngoại lệ. Chúng ta cũng có những nét yêu kiều thầm kín bên trong những thói hư tật xấu hay tư duy già cỗi.

Một biểu tượng của kinh tế thị trường

Thế giới tài chính bàn tán không ngớt về IPO của Facebook với một định giá kỷ lục là 100 tỷ đô la (tương đương GDP của Việt Nam và lớn hơn GDP của 124 quốc gia khác) cho một công ty thành lập trong một căn phòng nội trú 8 năm về trước với 1 ngàn đô la giữa 2 sinh viên.

Công ty Facebook sẽ thu về 16 tỷ đô la tiền mặt từ IPO; có doanh thu 6,3 tỷ đô và lợi nhuận trước thuế khoảng 2,2 tỷ đô; nhưng tài sản lớn nhất là 900 triệu thành viên trên khắp thế giới.

Bỏ qua những lời ngợi khen hay chê bai, thán phục hay dửng dưng về sự trỗi dậy của một đế chế IT mới, tôi tìm ra vài điều thú vị từ hiện tượng Facebook này, nhất là khi nhìn từ một xã hội gần như tương phản:

1. Mô hình kinh doanh khác biệt

Có thể nói Facebook chỉ là một trang mạng, không hơn không kém, và dịch vụ duy nhất là để bạn bè, gia đình kết nối và chia sẻ. Và một mô hình kinh doanh hoàn toàn do khách hàng chủ động, họ tiếp thị và bán cho nhau dịch vụ kết nối này mà Facebook không phải trả đồng nào.

2. Facebook chỉ có thể xảy ra ở Mỹ

Dưới chế độ tư bản ích kỷ, mọi người tự do theo đuổi lợi nhuận và ý thích của mình, không cần ai cho phép. Nếu bạn mất tiền của bạn hay của khách hàng ký gởi, thì đó là một lựa chọn tự nguyện. Thêm vào đó, văn hóa của nền kinh tế Mỹ coi chuyện thất bại là một sự kiện bình thường, không gì để bài bác.

3. Sự khép kín của các tỷ phú Facebook

Sau IPO, phần lớn các nhân viên trẻ vây quanh Zuckerberg đã trở thành triệu phú đô, kể cả anh bạn thiết kế logo cho Facebook. Các phóng viên truyền thông đã để ý đến cuộc sống khép kín bình dị của những nhà triệu phú mới này.

Sheryl Sandberg, COO, xây căn nhà nằm dưới đất trong một khu rừng để tránh những tương phản khá lớn với môi trường. Zuckerberg mua một biệt thự 6 triệu đô, sau khi thị trường định giá tài sản cá nhân anh là 32 tỷ đô.

4. Sáng tạo cần hủy diệt để tiến bộ

Kiếm tiền theo định chế thị trường vô cùng vất vả. Vừa mới đăng quang, Facebook đã phải đối diện với bao cạnh tranh, cũng như các lời tiên đoán về số tuổi của mình. Đe dọa lớn không chỉ là nhà khổng lồ Google +, mà là cả ngàn công ty đang nằm trong các phòng nội trú hay các nhà để xe khắp thế giới.

5. Luôn luôn có tay đua nhanh hơn

Thực ra, mạng xã hội đầu tiên là MySpace, đã chào đời vào 2003, 2 năm trước Facebook. Khi gặp đối thủ nhanh hơn, sáng tạo hơn, nhỏ hơn, MySpace đã không cạnh tranh hữu hiệu và trở thành một viên gạch lót đường cho Facebook và các mạng xã hội khác như YouTube.

6. Càng lên cao càng té nặng

Từ góc nhìn của tôi, Facebook là một biểu hiện rất trung thực của nền kinh tế thị trường. Sự thành công của Facebook là một mô hình kinh doanh sáng tạo, nắm bắt nhu cầu thị trường nhanh chóng và luôn cải tiến để thỏa mãn khách hàng, xây dựng một thương hiệu đẳng cấp.

Nhưng nền kinh tế thị trường cũng đẩy ra những cạnh tranh khốc liệt liên tục, từ các địch thủ cũ như Google+ đến những doanh nhân mới chưa ai biết đến. Và trong nền kinh tế thị trường, mọi chuyện đều có thể xảy ra. Nếu Facebook có thể đạt thị giá 100 tỷ đô la trong 8 năm thì cũng có thể mất 32 tỷ đô la về thị giá chỉ trong 20 ngày.

Bài học Facebook có thể dạy các nhà lãnh đạo kinh tế thế giới về một môi trường cần có để tạo dựng những công ty đột phá. Còn nếu cứ khư khư ôm giữ những định luật thời đồ đá, người dân của họ sẽ biến thành những con thạch sùng chỉ biết thở dài trong đêm tối.

Năm nguyên lý cho một nền kinh tế thực

Những khôn ngoan này đã được truyền lại từ cha ông và được minh chứng qua bao thời đại lịch sử. Tôi gọi chúng là các nguyên lý bất diệt của một nền kinh tế thực:

1. Dân có giàu, nước mới mạnh

2. Phải có hủy diệt mới có sáng tạo

3. Giá thị trường luôn luôn chiến thắng

4. Giấy tờ hay lời nói không thể sản xuất được giá trị

5. Cha chung không ai khóc.

Giải pháp “Giấu bụi dưới thảm”

Giải pháp của Mỹ

Được áp dụng khá thành công tại Mỹ khi Cục dự trữ Liên bang (Fed) bơm tiền cứu các ngân hàng, bắt đầu với gói QE 1 vào 2008, và liên tục in tiền với QE 2 và sắp cho ra QE 3 trong vài tháng tới. Kết quả là Fed đã cứu được hệ thống ngân hàng mà không phải trả giá bằng lạm phát và lãi suất.

Cuối cùng, nhờ sự năng động của nền kinh tế thị trường và những sáng tạo của tầng lớp doanh nhân trẻ, nền kinh tế Mỹ cho thấy vài tín hiệu của sự hồi. Nhưng ngoài điểm sáng này, tỷ lệ thất nghiệp vẫn cao, giá địa ốc vẫn suy giảm, nợ công và tư vẫn đầm đìa và lạm phát vẫn là một đe dọa qua giá dầu và lãi suất.

Nói tóm lại, nhờ vài viên aspirin, bệnh nhân đã quay lại sở làm việc, nhưng cái ung thư trong gan ruột vẫn chờ ngày giải phẫu.

Đây là chiến thuật mà người phương Tây gọi là “giấu bụi dưới thảm” (swept under the rug) hay “đá cái thùng (rác) xuống cuối đường” (kick the (trash) can down the road). Tạm ổn, nhưng một ngày nào đó, trong nhiệm kỳ mới, có lẽ một người nào khác sẽ phải làm cái việc dơ bẩn là hốt bụi hay đổ rác.

Liên hệ với Việt Nam

• Dù chịu nhiều thách thức, đồng đô la vẫn là bản vị chính trong các thanh toán quốc tế. Không ai quan tâm đến đồng Việt Nam.

• Nền kinh tế Mỹ phần lớn vẫn dựa trên vận hành thị trường. Trong khi đó, đầu tàu của kinh tế Việt vẫn là những doanh nghiệp nhà nước, với sự bảo bọc của đặc quyền, đặc lợi.

• Doanh nghiệp tư nhân của Việt Nam vẫn chiến đấu bền bỉ trong trận bão hiện nay. Trong khi đó, doanh nhân Mỹ chỉ chịu lãi suất khoảng 6%, lạm phát 2%; nên sự hồi phục xảy ra nhanh chóng hơn.

• Thêm vào đó, đầu tư FDI và FII vào Mỹ lại gia tăng trong các khủng hoảng kinh tế toàn cầu vì sự ổn định và minh bạch của cơ chế quản lý. Các suy giảm về FDI và FII của Việt Nam là những tín hiệu ngược lại.

• Trong khủng hoảng tài chính năm 2008 do nợ xấu từ suy sụp của giá bất động sản, các ngân hàng Mỹ đã công khai các số liệu và tình trạng các sản phẩm tài chính để chính phủ Mỹ và các nhà đầu tư có thể đánh giá (stress test) khả năng sinh tồn của mình.

Mọi biện pháp của Chính phủ Việt Nam và các nhóm sở hữu ngân hàng vẫn diễn ra sau bức màn, nên không ai bên ngoài có thể tiên đoán bất cứ điều gì về vấn đề hay diễn biến.

Liệu Việt Nam có thành công (dù tạm bợ) như Mỹ trong bài toán kinh tế hiện tại?

Phần 2: Vấn nạn kinh tế xã hội
Hai yếu kém chết người của doanh nhân Việt

Theo góc nhìn của chúng tôi, hai khuyết điểm của đa số doanh nghiệp Việt rất dễ xác nhận: một là khả năng quản trị tài chính và hai là rủi ro về đạo đức kỷ cương.

Đòi hỏi căn bản trong việc quản lý tài chính

Một doanh nghiệp dù lớn hay nhỏ, hình thành bằng sự góp vốn của cổ đông đại chúng hay thành viên trong gia đình, đều phải lưu tâm và tìm giải pháp cho các nhu cầu về quản trị tài chính sau đây:

Dòng tiền (cash flow) cho doanh nghiệp. Rất dễ hiểu: tiền thu vào phải luôn luôn nhiều hơn tiền chi ra.

Thành quả tài chính. Nếu dự đoán thu luôn nhiều hơn chi trong 3 tháng, 6 tháng, 1 năm, 3 năm, 5 năm, thì tài chính doanh nghiệp có thể nói là vững vàng, không nhiều lo ngại.

Kỷ luật tài chính. Ngân sách đề ra phải được mọi bộ phận tuân thủ và thực thi; mọi điều chỉnh phải được điều nghiên chính xác; kể cả việc cắt giảm hay gia tăng vì sự cố bất thường.

Dự đoán nhu cầu tương lai. Người quản lý tài chính phải phân tích mọi chỉ số đầu tư dựa trên dự đoán và phải đồng ý về tính khả thi.

Mọi phát triển đều cần vốn đầu tư, từ tiền lời tích lũy nội bộ, tiền vay hay tiền góp vốn từ các cổ đông bên ngoài. Người quản lý tài chính theo đúng vai trò phải duyệt khán và đồng ý với kế hoạch phát triển này ít nhất 6 tháng trước đó, và phải lo liệu phần vốn đầy đủ trước khi tiến hành khuếch trương dự án.

Một nguyên lý quan trọng khác là đừng bao giờ dùng vốn vay ngắn hạn để đầu tư dài hạn.

Báo cáo và kiểm toán

Rất ít doanh nghiệp Việt đạt được chỉ tiêu cao trong cả 5 vấn đề căn bản trên, ngay cả những công ty đã niêm yết trên sàn nhiều năm. Tại đây, vai trò của Giám đốc tài chính (CFO) rất mờ nhạt và quyền hành chi thu ngân sách, quyết định đầu tư, đôi khi ngay cả việc soạn thảo báo cáo tài chính cũng thường nằm gọn trong tay Tổng giám đốc (CEO) hay bà vợ của ông ta.

Khi quỹ đầu tư nước ngoài đến thăm cơ sở của khách hàng, người chúng tôi muốn nghe nhiều nhất là vị CFO. Các vị CEO thường chỉ lặp đi lặp lại những gì chúng tôi đã đọc trên brochure hay website, không gì mới lạ.

Các chi tiết về số liệu và cách thức quản trị tài chính cho chúng tôi một tầm nhìn chính xác và chiến lược hơn về công ty. Tiếc thay không mấy doanh nghiệp Việt thấu hiểu điều này.

Đòi hỏi căn bản về đạo đức kỷ cương

Một khía cạnh yếu kém khác là sự cẩu thả, vô tâm của doanh nhân Việt trong việc xây dựng một văn hóa công ty dựa trên căn bản dài hạn, đạo đức và chuẩn mực cao cấp.

Việc thể hiện “giá trị mềm” của doanh nghiệp thường thu gọn vào các PR hay lễ hội hoành tráng phô trương, đánh bóng cho tên tuổi cá nhân… thay vì cho nhu cầu của khách hàng, sáng tạo của sản phẩm hay sự bền vững của thương hiệu.

Tầm nhìn dài hạn và tập trung

Người quản lý doanh nghiệp phải biết rõ tầm nhìn và giới hạn của công ty để có một kế hoạch phát triển lâu dài và bền vững.

Sự thỏa mãn của khách hàng

Khách hàng là tài sản lớn nhất của doanh nghiệp. Vì nền kinh tế Việt dựa trên ban phát bổng lộc của quan chức, các doanh nhân Việt thường có cái nhìn méo mó về ưu tiên phục vụ. Đó cũng là lý do tại sao các doanh nghiệp lớn của Việt Nam vẫn chưa đủ khả năng để cạnh tranh trên biển lớn.

Tôn trọng các cổ đông thiểu số

Mỗi công ty, dù có viết ra thành văn bản hay không, phải có một cương lĩnh để mọi thành phần nhân viên theo đó mà vận hành. Một yếu tố quan trọng trong cương lĩnh là sự tôn trọng quyền lợi của các cổ đông yên lặng (silent) hay thiểu số (minority).

Nhiều vị quản lý Việt không hiểu rằng tiền góp vốn từ chính phủ (DNNN), hay cổ đông công chúng (public) hay quỹ và các nhà đầu tư cá nhân, ngay cả vốn vay từ ngân hàng, đều là tiền của người khác (OPM), không phải tiền của riêng mình.

Đào tạo và thăng tiến đội ngũ nhân viên

Hai vũ khí mà các doanh nghiệp Việt hay thiếu sót so với nước ngoài là các chương trình huấn luyện liên tục, và các quyền mua cổ phiếu (options) để gài buộc nhân viên vào với công ty trong hợp tác lâu dài.

Nhưng trên hết, ban quản lý phải đối xử công bằng trong mọi hành động và phán đoán, không phân biệt liên hệ gia đình hay xã hội, hoàn toàn dựa trên kỹ năng và thành quả của nhân viên.

Lợi ích cho xã hội và nghĩa vụ với mọi người

Những tệ nạn gây ô nhiễm trong không khí, trên sông biển, thấm vào các mực nước ngầm, việc xử lý rác thải, rác y tế nguy hiểm, tiếng ồn và an toàn giao thông… là những kỷ cương không những chỉ quan trọng trên phương diện pháp lý mà còn là một nghĩa vụ để thể hiện đạo đức của doanh nghiệp.

Nói tóm lại, trên luật pháp của người, còn có luật pháp của “trời”. Của cải, danh vọng, ngay cả quyền lực, đều là tạm bợ. Chúng ta chỉ hạnh phúc và doanh nghiệp chỉ có thể “thành công” khi chúng ta tuân thủ luật trời, dựa trên bất cứ tín ngưỡng hay niềm tin nào.

Đầu tư đa ngành là căn bệnh hoang tưởng

Đầu tư đa ngành chẳng khác nào cho người bệnh ở cùng với người khỏe để thành dịch bệnh nguy hiểm. Tôi không thấy có lợi thế nào. Một anh chuyên làm thực phẩm mà đòi mở trường đại học, anh làm khoáng sản lại đi mở khách sạn... Người nước ngoài họ nghe những câu chuyện này thấy rất buồn cười, khôi hài bởi có biết gì đâu mà làm.

Nếu doanh nghiệp đã tốt thì nên đầu tư để khuếch trương lĩnh vực kinh doanh cốt lõi thay vì đi nuôi nhiều công ty con yếu. Nguyên tắc kinh doanh căn bản là không ném đồng tiền tốt vào cùng với những đồng tiền xấu.

Ở Mỹ gần như không còn công ty đa ngành nào. Còn ở thị trường Á Châu thì vẫn còn nhưng dần dần sẽ lụn bại bởi khó quản lý nổi.

Gốc rễ của thành và đạt

Theo tôi hiểu, chữ “thành đạt” gộp lại 2 phần chính: thành công trong công việc và đạt đến mục tiêu của cá nhân trong sự nghiệp. Nó xác định đỉnh cao của con người.

Tuy nhiên, mỗi cá nhân đều có những đẳng cấp khác nhau, nên mục tiêu để “đạt đến” cũng rất khác biệt. Do đó, cái “đạt” của người này có thể là cái “thua” của người khác.

Còn phần “thành” thì càng bấp bênh hơn vì những thành công lâu dài và bền vững rất hiếm khi xảy ra trong thương trường hay đời sống. Tiền bạc, quyền lực, danh vọng, ngay cả tình yêu… đến rồi đi, có rồi không. Với thời gian, mọi thành công đều là tạm bợ.

Tôi luôn nghĩ là một con người khi vượt khỏi những nhu cầu hối thúc về cơm áo và có chút tự do, giá trị đẳng cấp của họ phải được định lượng trên 6 khía cạnh để được tạm gọi là thành đạt: Sức khỏe, tinh thần, trí tuệ, xã hội, tiền bạc và tâm linh.

Trong con người “không thành đạt” của tôi, một điều luôn làm tôi hạnh phúc: cái tâm linh bình an và giác ngộ. Tôi học cách tha thứ cho mình, cho người; tôi không ghen tị giận hờn với ai hay với hoàn cảnh nào; tôi biết ơn và biết yêu thương, trân trọng từng niềm vui nho nhỏ đến với đời sống mỗi ngày.

Cái đích thành đạt có lẽ không bao giờ đến, nhưng có phải các triết gia đã khuyên ta, mục tiêu “không phải là điểm đến mà là cuộc lữ hành” (the voyage, not the destination)?

Chiến thuật du kích thời Internet

Lối kinh doanh du kích cũng tốn khá nhiều giấy mực trong giới nghiên cứu. Tôi hoàn toàn đồng ý về tác dụng của chiến thuật du kích trong nhiều trường hợp làm ăn; đặc biệt là khi chúng ta còn non trẻ và cố gắng để sống còn.

Nhưng khi tư duy của người quản lý bị giới hạn bởi tầm nhìn du kích thì doanh nghiệp chỉ có thể trở thành một tiểu thương, dù thành công trong việc kiếm tiền cho cá nhân và gia đình.

Điểm yếu của việc kinh doanh du kích chính là mặt trái của những yếu tố đã tạo sức mạnh cho chiến thuật này.

Vì nghĩ là mình nhỏ bé và phải né tránh các đối thủ, nên doanh nhân du kích thường ngại ngùng khi ra biển lớn để cạnh tranh trực tiếp trong một môi trường xa lạ.

Yếu kém khác là sự năng động không cân đối. Vì quá năng động, doanh nhân du kích chụp lấy cơ hội mới không ngần ngại, gây ra nhiều đầu tư dàn trải.

Tư duy du kích cũng phát sinh một văn hóa mù mờ, không minh bạch và có thể chứa đựng nhiều gian trá.

Trong chiến thuật, sinh mạng của du kích quân cũng tùy thuộc rất nhiều vào mức độ tin cậy vào đồng đội, đối tác và các quan hệ mật thiết. Đó là lý do doanh nghiệp du kích thường dùng “gia đình trị”, vì không đủ tin cậy người ngoài để sử dụng nhân tài, không làm ăn rõ ràng với người lạ, và coi quan hệ với quan chức là cột sống quan trọng hơn sản phẩm, khách hàng, hay kế hoạch phát triển.

Tệ nhất trong tư duy du kích là một biện hộ thông dụng khi gây nên những sai trái về quản trị cũng như đạo đức. Nhiều nhà đầu tư nước ngoài đã than phiền về những thủ đoạn ngắn hạn này của doanh nhân Việt và cũng là cá tính khá phổ thông ở Trung Quốc.

Những hàng xuất khẩu từ Việt Nam hay Trung Quốc thường mang tiếng xấu này trong giới mua hàng, từ áo quần giày dép đến đồ gỗ hay thực phẩm. Nó gây cho đối tác cảm giác là không doanh nhân Việt nào muốn làm ăn trung thực và lâu dài.

Phần 3: Tư duy về giải pháp
Hãy để chúng chết đi

Năm 1976, New York ngập chìm trong công nợ vì chính quyền thành phố liên tục tiêu xài cho những chương trình gọi là “xã hội” và cho “phe nhóm”. Ngân sách gia tăng cùng hệ thống quan chức và sưu cao thuế nặng khiến các doanh gia bỏ chạy khỏi New York.

Đối diện với thảm họa phá sản, thành phố kêu gọi chính phủ liên bang cứu trợ khẩn cấp. Tổng thống Ford trả lời với một câu nói đi vào lịch sử, “Drop Dead” (Hãy chết đi). Hơn 90% dân Mỹ hoan nghênh quyết định sáng suốt này.

Các giải pháp cho kinh tế Việt

Chưa bao giờ tôi thấy các chuyên gia Việt Nam hăng hái và bận rộn như lúc này. Ngày nào cũng có vài ba giải pháp trên các báo cho đủ mọi vấn đề kinh tế.

Và chưa bao giờ các thành phần kinh tế lại khóc than ỉ ôi như thế này. Ai cũng xin chính phủ cứu giúp với OPM (tiền người khác) và tốt nhất là “cho luôn” thì khỏi phải hạch toán lôi thôi.

Tam thập lục kế, dĩ đào vi thượng

Thực ra, các thành phần kinh tế của mọi quốc gia cũng giống như lũ trẻ. Họ thích tạo những quấy phá ồn ào để nhận những ban phát “miễn phí” từ các nguồn lực tài chính hay hành chính. Khi họ biết chắc chắn rằng những ân huệ này sẽ không đến, họ sẽ phải chịu đựng và tìm giải pháp khác, sáng tạo từ trí óc, con tim và ý chí.

Giải pháp của Alan

Cho nên, nếu các bác hỏi tôi về nợ xấu, tôi sẽ nói “Hãy để chúng chết đi”. Ngân hàng nhà nước chỉ cần bảo đảm khoảng 100 triệu đồng tối đa cho mỗi người gửi tiền, và chúng ta có thể chấp nhận sự sụp đổ của vài chục ngân hàng không hề hấn gì.

Hỏi về các doanh nghiệp bất động sản, tôi sẽ nói “Hãy để chúng chết đi”. Các căn hộ và các lô đất sẽ bị hạ giá rẻ mạt, tạo một cơ hội tuyệt vời cho những người dân có thu nhập trung bình.

Hỏi về các doanh nghiệp nhà nước, tôi sẽ nói “Hãy để chúng chết đi”. Dòng tiền OPM đã cạn kiệt. Các anh chị nào có lãi thì cứ tiếp tục. Còn lỗ lã thì tôi bán ngay cho các nhà đầu tư, nội hay ngoại.

Trên hết, mọi đặc lợi đặc quyền sẽ chấm dứt. Chỉ khi đối diện thực sự với cạnh tranh thị trường, chúng ta mới biết ban quản trị nào có trí tuệ và đủ lực để sinh tồn.

Sự hủy diệt trong sáng tạo

Nhiều thân hữu sẽ hỏi tôi là ông không lo ngại gì về những xáo trộn xã hội và nạn thất nghiệp khi các công ty thi nhau lăn ra chết? Tôi xin thưa rằng không!

Một giải pháp thật đơn giản mà tôi đề nghị lên các bác lãnh đạo kinh tế là “đừng làm gì cả”. Hãy tin dân và giao quyền lại cho các doanh nghiệp tư nhân tự ứng xử. Trong sáng tạo và hồi sinh sẽ có mồ hôi và nước mắt.

Trong quá trình trưởng thành, các em thường phải chịu nhiều gian truân đau đớn. Vài em sẽ không qua khỏi. Nhưng đây là định luật của thiên nhiên.

Hãy để thị trường quyết định

Điểm yếu của nền kinh tế trong những năm qua thấy rõ nhất là ở hệ thống ngân hàng và bất động sản. Nếu áp dụng tiêu chuẩn thế giới vào Việt Nam thì đa số ngân hàng chúng ta không đạt chuẩn.

Giá bất động sản thì quá cao, cao hơn ở Mỹ, đó là thực tế không thể chấp nhận. Thu nhập của người dân Mỹ hơn Việt Nam đến 40 lần nhưng giá nhà đất của họ rẻ hơn chúng ta đến hơn phân nửa.

Điều này phải được điều chỉnh. Khi điều chỉnh thì có doanh nghiệp trắng tay, nhưng phải chấp nhận. Hãy để cho thị trường quyết định sự sống còn của doanh nghiệp.

Những chính sách của chính phủ ban ra chỉ là điều chỉnh và làm trọng tài. Chúng ta đã tham gia sân chơi thế giới, mua của thế giới và bán cho thế giới thì nên để thị trường quyết định tất cả.

Trong cái rủi, có cái may

Từ những điểm yếu đó mà Việt Nam xuất hiện những điểm sáng sau đây:

Thứ nhất, khi tôi về Việt Nam năm 2006 thì nhận thấy các doanh nhân rất hưng phấn, hưng phấn quá thì dẫn đến ngạo mạn, xem ta là nhất. Sở dĩ như thế vì họ kiếm tiền quá dễ, đụng vào chứng khoán thì giàu, dụng vào bất động sản thì càng giàu to.

Do đó họ không cần suy nghĩ, không cần đầu tư vào máy móc, công nghệ và con người. Những năm qua, kinh tế khó khăn nên họ đã thay đổi cách kinh doanh, họ biết đầu tư giá trị, đầu tư vào con người.

Thứ hai, trước đây doanh nhân làm ăn dựa trên mối quan hệ, từ đó sinh ra tham nhũng, nhũng nhiễu. Nhưng khi họ làm ăn khó khăn thì không thể chi phong bì vô tội vạ.

Do đó tham nhũng sẽ ít đi, môi trường trong sạch hơn, chính sách thông thoáng hơn, quan hệ giữa doanh nhân và chính quyền đẹp hơn.

Thứ ba, bội chi ngân sách sẽ giảm, thu chi ngân sách lành mạnh.

Thứ tư, giá bất động sản giảm từ 30 – 50%. Đây là cơ hội cho tầng lớp trung lưu có nhà cửa. Tầng lớp này phát triển bền vững và ổn định hơn.

Thứ năm, người dân không còn vung tay quá trán. Họ bớt tiêu xài, hạn chế mua xe xịn, đồ xa xỉ…

Tất cả điều này tạo nên sinh khí mới. Nếu doanh nghiệp và chính phủ biết nắm bắt những cơ hội này thì những năm tới Việt Nam sẽ phát triển bền vững. Khủng hoảng cũng giống cơn bão mạnh quét sạch những bụi bặm để ngày mai tươi sáng hơn.

Những đầu tư hấp dẫn cho thập kỷ mới

Tôi còn nhớ khoảng 1984 khi tôi gặp James DeRosa lần đầu. Ông ta vừa phá sản, vợ ly dị, dọn vào một căn hộ bình dân sau 20 năm sống ở BelAir (khu tỷ phú của Los Angeles).

Ông bán cho tôi một miếng đất nhỏ ở Riverside, kể vài câu chuyện khôi hài: “Tôi chỉ đầu tư vào ngựa và đàn bà. Tiếc là ngựa đua thì chạy chậm mà đàn bà lại chạy nhanh, nên tôi mới ra nông nỗi này”.

Câu nói ấn tượng sau đó là, “tôi bị phá sản, nhưng không bao giờ nghèo”.

Lúc đó, Mỹ đang ở vào giai đoạn suy thoái và lạm phát, bong bóng bất động sản và chứng khoán vừa nổ, thất nghiệp cao… James cười nói, “Bao nhiêu là tài sản sắp phải thay đổi chủ. Thật tuyệt vời!”.

Ông lên lại kế hoạch cho sự nghiệp và chỉ 10 năm sau, trở lại ngôi vị tỷ phú.

Chu kỳ mới của thị trường

Trong một nền kinh tế thực sự thị trường, doanh nhân luôn phải đối diện với những chu kỳ lên xuống (Mỹ gọi là boom và bust). Vì chiếc ghế quyền lực, các chính trị gia thế giới kể cả Âu Mỹ cũng cố gắng tìm đủ mọi cách để can thiệp hầu ngăn chặn hiện tượng này.

Họ có thể thành công trong vài ba tháng, vài ba quý, nhưng thị trường luôn luôn là kẻ chiến thắng sau cùng. Ở một nền kinh tế thị trường thực sự, không có phép màu, không có ảo thuật, không có nhiệm kỳ…

Tài sản mới cho lớp doanh nhân mới

Tại Việt Nam, chu kỳ kinh tế trước và sau khi gia nhập WTO đã đem lại quá nhiều cơ hội và tài sản cho những tỷ phú bất động sản, chứng khoán, cò dự án, nhân viên DNNN được cổ phần hóa… Chu kỳ mới sẽ đem nhiều cơ hội cho những ngành nghề khác và sẽ tạo những tỷ phú mới.

Tư duy tạo nên định mệnh. Đây là thời điểm ngoạn mục và hấp dẫn nhất để làm ăn ở Việt Nam hay tại bất cứ một nền kinh tế mới nổi nào khác.

Dĩ nhiên tôi phải nói một điều nghe rất ấu trĩ nhưng hoàn toàn chính xác: There is no free meal (Không có bữa ăn nào miễn phí). Cái gì cũng đều phải trả giá, và để làm một đại gia của chu kỳ mới, các bạn sẽ phải hiểu là cơ hội càng lớn thì rủi ro càng nhiều và công sức bỏ ra cũng phải tương xứng.

Có tiền hay không có tiền, đang làm ăn hay mới có ý định khởi nghiệp, có quan hệ tốt hay không, muốn đầu tư tài chánh hay tự đứng ra kinh doanh, cơ hội trong mọi ngành nghề đều tràn ngập và sẵn sàng.

Tất cả chỉ cần 2 điều mấu chốt: một đầu óc sáng tạo để tìm ra một đặc thù về lợi thế cạnh tranh; và một ý chí như ngọn lửa bất diệt để trả giá và mang ý tưởng đến thành công.

Năm yếu tố cần có cho mọi doanh nhân: ngọn lửa đam mê, lợi thế cạnh tranh, kiến thức và quan hệ, sức khỏe và tinh thần cũng như ý chí và kiên nhẫn để vượt bão. Vì 70% doanh nghiệp thất bại sau 2 năm khởi nghiệp, sự chuẩn bị bài bản cho một kế hoạch kinh doanh là điều thiết yếu.

Hai ngành nghề mà tôi đặc biệt quan tâm vì tôi cho là hai động cơ sẽ phát ngòi cho sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam nhờ các lợi thế cạnh tranh rất cao là IT và nông nghiệp.

Tôi tin rằng một doanh nhân trẻ tìm ra một mô hình kinh doanh sáng tạo và dồn hết tâm trí nội lực của mình liên tục trong 5 năm, sẽ nhất định trở thành một triệu phú đô la.

Quên chuyện ăn nhậu, quên chuyện thất tình trai gái, quên chuyện bạn bè bàn ra tán vào, quên chuyện sĩ diện… chỉ biết một mục đích duy nhất là công việc của mình, không bỏ cuộc hay thất vọng, không phân tán tài lực với những hoạt động ngoài luồng, không suy nghĩ xa xôi hay lầm lạc. Chỉ đơn giản có thế.

Tự tin để vượt bão

Không phải tự tin, mà phải là thay đổi để vượt bão. Can đảm để tiếp tục chịu đựng có thể đồng nghĩa với ngu xuẩn, bởi vì cái can đảm thực sự cần thiết là can đảm để thay đổi.

Với các doanh nghiệp tư nhân, cơn bão sắp đến có thể là một xúc tác để làm một quyết định quan trọng. Nếu thấy nội lực dồi dào và tài chính sung mãn, hãy bắt tay vào một chương trình phát triển mạnh mẽ và gây thêm vốn cho nhu cầu sắp tới.

Nếu chúng ta chỉ vừa đủ mạnh để sống sót, hãy cố gắng chỉnh sửa những yếu kém và tìm thêm đối tác chiến lược để tăng nội lực cho tương lai. Với những doanh nghiệp trên bờ phá sản, hãy minh bạch với mọi chủ nợ, khách hàng và xin họ giúp đỡ để cùng nhau vượt khó. Trên hết, phải minh bạch với chính mình về khả năng sống còn.

Ngành nghề sẽ biến thể sau cơn bão

Nếu cơn bão đến, thì đây là những ngành nghề sẽ phải thay đổi và biến dạng từ căn cơ:

• Bất động sản

Giá cả sẽ phải xuống theo trọng lực của hai yếu tố thị trường: thu nhập của người dân và lượng tiền đầu cơ thứ cấp.

• Ngân hàng

Được sự chống lưng của nhà nước để tránh bất ổn xã hội, cổ đông các ngân hàng sẽ an toàn với vốn đầu tư.

Về lâu dài, sự hợp tác với các đối tác nước ngoài sẽ đem lại những thay đổi lớn không những về mặt tiếp thị, hậu mãi cho khách hàng; nhưng qua các hoạt động hàng ngày, nhóm quản trị mới sẽ áp lực để thay đổi điều lệ và sự kiểm soát từ chính phủ; khiến bộ máy điều hành ngành tín dụng thiết yếu cho tài chính quốc gia trở nên hiện đại và hiệu quả hơn.

• Chứng khoán

Chứng khoán chạm đáy là thời điểm để các nhà đầu tư còn tiền gỡ gạc lại các mất mát mấy năm vừa qua. Nhưng sự hồi phục đúng nghĩa để qua một chu kỳ mới phải kéo dài hơn 2 năm.

Với sự mở rộng từ căn bản điều hành, trái phiếu và hợp đồng tài chính của Việt Nam sẽ xuất hiện trở lại trên thị trường quốc tế, đem lại nguồn vốn mới cần thiết cho doanh nghiệp trong nước.

• Vàng bạc nữ trang

Với chính sách “góp vốn từ dân” qua kênh vàng và đô la, chính phủ sẽ truy bắt những người còn kinh doanh hay lưu trữ hai sản phẩm này.

• “Cò” quan hệ

Đây là một ngành nghề làm ăn rất khả quan và chiếm một tỷ trọng lớn trong GDP ngầm. Họ cũng là nhóm đầu tư có nhiều tiền nhàn rỗi và tạo nhiều đầu tư quan trọng trong các ngành nghề.

Trên cùng bình diện, các ngành nghề liên quan đến 5 lĩnh vực kinh doanh nói trên sẽ chịu ảnh hưởng xấu theo. Ngành xây dựng và vật liệu sẽ suy thoái theo bất động sản; các ngành nghề tài chính sẽ bớt đầu tư vào công nghệ thiết bị mới gây ảnh hưởng xấu cho IT nội địa; việc cấm vàng và đô la sẽ tạo một tâm lý bất ổn chung cho các cơ sở xuất nhập khẩu.

Trong khi đó, những ngành nghề ít bị ảnh hưởng nhất là y tế, giáo dục, năng lượng, khoáng sản, nông hải sản và sản phẩm tiêu dùng thiết yếu.

Kiếm 1 triệu đô la trong 5 năm

Bạn không cần một bằng cấp hay học vị nào. Bạn sẽ cần kiến thức, nhưng đó là loại tri thức được trau dồi, thu thập hàng ngày qua những trải nghiệm thực tế.

Bạn sẽ phải nghiên cứu, phân tích mỗi ngày đủ loại dữ kiện về công nghệ, quản lý, tài chính, tiếp thị... nhiều gấp 3 - 4 lần số giờ học tập của một sinh viên MBA chính quy. Sẽ không có thi tuyển, nhưng mỗi lần bạn sơ hở, quên làm bài và "thi trượt", thì kết quả sẽ hiển thị bằng một cái giá vô cùng đau đớn.

Bạn không cần một lý lịch tốt. Bạn cũng không cần một dự án kiểu sao chép với đủ loại dấu xanh dấu đỏ. Bạn chỉ cần một sản phẩm đặc thù sáng tạo, đủ khả năng để cạnh tranh trên bất cứ thị trường nào, và một kế hoạch kinh doanh bài bản làm các nhà đầu tư sửng sốt khi đọc.

Bạn có thể ở vào lứa tuổi 20 hay 30 hay 60 hay 70. Tuổi tác không quan trọng, nhưng sức khỏe, lòng đam mê và ý chí vượt bão phải thật đầy đủ.

5 điều kiện mấu chốt

1. Động lực, lòng tham và ngọn lửa trong người. Đi đến đích hay bỏ cuộc là do ngọn lửa này.

2. Lợi thế cạnh tranh. Sản phẩm kinh doanh phải mang tính sáng tạo, độc đáo và tạo một lợi thế cạnh tranh chắc chắn.

3. Sức khỏe để đối phó với áp lực. Nếu không có một thân thể khỏe mạnh để giữ tinh thần sáng suốt, bình tĩnh thì không thể hoàn tất công việc quản trị.

4. Liều lĩnh, dám làm, dám chấp nhận rủi ro. Tỷ lệ rủi ro trong kinh doanh quá cao. Một người giỏi về toán và thống kê sẽ không làm doanh nhân.

5. Kinh nghiệm, quan hệ, kiến thức. Nếu chưa có những yếu tố này thì phải lo tạo dựng cho đầy đủ trước khi ra trận mạc.

Với 5 yếu tố mấu chốt ở trên, bất cứ một hành trình kinh doanh nào cũng sẽ đến đích, không sớm thì muộn, tùy vào tầm cỡ của dự án. Tôi dùng công thức 5 năm cho một tài sản khoảng 1 triệu đô la vì tôi dựa trên một tỷ lệ P/E (giá/lợi nhuận) trung bình là 7; hay một dòng tiền lợi nhuận hàng năm khoảng 150 ngàn đô la.

Các rào cản và thử thách

Những doanh nhân Việt thường vấp phải các lỗi lầm phổ thông như đầu tư dàn trải (vì cơ hội làm ăn rất nhiều); hay che giấu những thất bại lầm lỡ; không có kỷ luật nghiêm minh về vấn đề chi tiêu tài chính; thiếu đạo đức và kiên nhẫn trong việc xây dựng thương hiệu và kỷ cương công ty; không tôn trọng khách hàng, đối tác, cổ đông hay địch thủ; sử dụng người theo tình cảm gia đình hay phe nhóm.

Vượt qua các rào cản này là bạn đã đi xa hơn 90% các đối thủ cạnh tranh và có ít nhất là 80% để đạt mục tiêu hay tiến xa hơn nữa.

Xác xuất thành công

Nhưng trên tất cả các thành quả và khó nhọc của cuộc chơi, phần thưởng lớn nhất cho các doanh nhân trẻ sẽ là một lòng tự trọng và hãnh diện vì sự đóng góp chân chính của bản thân cho xã hội. Mỗi sáng, khi soi gương, bạn sẽ không phải cúi đầu hổ thẹn cho mình hay gia đình.

Giải pháp nào cho việc tiếp cận nguồn vốn?

Tiếp cận nguồn vốn cần “biết mình, biết người”

Một lý do các doanh nghiệp Việt Nam khó tiếp cận được với các nguồn vốn là doanh nghiệp không nhìn về phía nhà đầu tư, mà chỉ quan tâm đến mình, đến ý tưởng và dự án của mình.

Vì vậy, doanh nghiệp phải chứng tỏ cho nhà đầu tư thấy năng lực quản lý của người lãnh đạo và sản phẩm cạnh tranh như thế nào trong thị trường. Đây là hai yếu tố quan trọng quyết định sự thành, bại của doanh nghiệp, cũng chính là yếu tố giảm thiểu rủi ro cho nhà đầu tư.

Nguồn vốn có ở khắp nơi

Khi cần vốn để khởi nghiệp, hoặc mở rộng sản xuất kinh doanh, doanh nghiệp không nhất thiết cứ phải trông chờ vào nguồn vay ngân hàng. Vốn hiện hữu xung quanh doanh nghiệp. Có thể là một tài sản chưa cần dùng đến như nhà, đất, xe cộ, hàng tồn kho.

Những gì chưa thật cần thiết trong thời điểm huy động vốn có thể bán để tạo vốn. Vốn từ bạn bè, người thân, nhà cung cấp, đối tác chiến lược, hợp đồng nguyên liệu.

Quỹ đầu tư cũng là nơi khởi đầu tốt nhất cho việc huy động vốn, vì khi tiếp cận với quỹ đầu tư, doanh nghiệp sẽ được tư vấn.

Thực ra khi một doanh nghiệp lập dự án cần đến 10 tỷ tiền vốn thì nhu cầu thực sự của doanh nghiệp có thể không đến phân nửa số đó. Chẳng hạn, việc đầu tư vốn cho mặt bằng, cơ sở hạ tầng thường là chiếm rất nhiều vốn, nhưng khoản đầu tư này lại đi thuê được. Hãng Nike bán nhiều hàng thể thao nhất thế giới nhưng không sở hữu một nhà máy sản xuất nào.

Doanh nghiệp cứ kêu thiếu vốn nhưng thực tế chưa chắc đã thiếu nhiều đến như vậy. Quan trọng là doanh nghiệp phải biết tận dụng tất cả mọi nguồn lực xung quanh mình để tạo vốn trước khi nghĩ đến vay ngân hàng với lãi suất không khả thi.

Phần 4: Góc nhỏ bình yên
Vài suy nghĩ khi rời Buôn Mê Thuột

Từ máy bay nhìn xuống những vườn cà phê của Buôn Mê Thuột, tôi lại nghĩ về cái đồn điền cà phê nhỏ tôi mua ở Costa Rica 22 năm trước. Dù chỉ có 6 hectares và 9 nhân viên, mỗi năm chúng tôi đã thu hoạch hơn 7 tấn mỗi hectare.

Tất cả các con đường phía trong đều được trải nhựa hay đá rất ngăn nắp, sạch sẽ. Cơ giới được sử dụng tối đa.

Hiện nay, nông dân Việt vẫn loay hoay với sản lượng hơn 2,5 tấn mỗi hectare, và cảnh quan của đồn điền cũng như phương thức canh tác vẫn không khác gì thời Pháp thuộc.

Anh Vũ Trung Nguyên và các chuyên gia Do thái đang khuyến khích việc tưới cây và cho phân bón nhỏ giọt vào từng gốc, nhưng chưa được đáp ứng. Trong khi đó, năm 1972, chúng tôi đã giới thiệu kỹ thuật này cho các nhà vườn trái cây quanh Biên Hòa.

Tôi cũng thắc mắc là dù với đất đai rộng rãi, người dân vẫn xây nhà sát nhau, không quy hoạch, ngay ngoài mặt lộ để “vui hưởng” khói bụi và tiếng ồn?

Nhưng nói chung, người dân và môi trường sinh thái của Buôn Mê Thuột vẫn gây nhiều ấn tượng. Cùng nhau, họ đang tự khám phá mình và tìm hướng phát triển hài hòa.
Tôi tin họ sẽ thành công. Bởi vì thiên nhiên và tuổi trẻ luôn luôn là kẻ chiến thắng sau cùng.

Phong cách hưởng thụ

Vấn nạn lớn của các đại gia là họ tiêu xài đồng tiền họ chưa kiếm được, để mua những đồ chơi họ không cần, để gây ấn tượng với những người họ không ưa.

Nguyên nhân chính mà văn minh nhân loại đạt đến đỉnh hiện nay là do sự thúc đẩy của lòng tham. Những quyền lực, danh vọng và của cải của nhân loại đều phát sinh từ dục vọng.

Dù đức Phật có phán là “dục vọng là cội rễ của mọi đau khổ”, hay đức Chúa Trời có đặt “tham lam” vào mười điều răn cấm, thì con người vẫn thoải mái theo đuổi dục vọng của mình.

Tôi cũng không dấu giếm là suốt 42 năm lăn lộn trên thương trường, lòng tham vô đáy là cú hích bắt tôi phải đứng dậy tiếp tục cuộc chơi cho đến mức thành công. Dĩ nhiên, nó cũng dẫn đến nhiều thất bại điên rồ.

Tôi rất thông cảm với những khoe khoang của người đang giàu có. Sĩ diện là một văn hóa lớn và lâu đời của các quốc gia Đông Á. Thực tình, đây là một hành xử rất quen thuộc với mọi đẳng cấp thượng lưu trên thế giới.

Vì ai có tham vọng và may mắn để sở hữu những chiến lợi phẩm đều có mong ước là mọi người phải chiêm ngưỡng và ghen tị với họ.

Tuy nhiên người Âu Mỹ giỏi hơn trong việc đè nén sự phô trương quá mức thường thấy ở các đại gia Á Châu, nhất là ở những nhân vật mới giàu của các xã hội mới nổi như
Trung Quốc và Việt Nam.

Các bạn hãy nhớ là cuộc chơi nào cũng kèm theo những hóa đơn khá đắt. Thời vàng son lúc nào cũng qua nhanh và mưa bão lúc nào cũng đến sớm hơn dự đoán.

Tuy nhiên, thất bại thực sự là người bạn tốt. Nó sẽ mang bạn về với thực tại và dạy dỗ uốn nắn những kỹ năng còn thiếu sót. Nó sẽ rèn luyện cho bạn đức tính kiên nhẫn, cần cù và lòng tha thứ, nhất là cho mình.

Tôi học được từ một người bạn già và may sẵn cho mình một bộ complet thật đẹp để mặc vào khi chết. Bộ áo quần này không có túi. Nó nhắc nhở tôi rằng tôi sẽ không đem đi được gì khi trở về với cát bụi.

Phần còn lại của mình

Tôi thấy bây giờ có nhiều người đàn ông đặt ra những tiêu chuẩn rất cao trong việc tìm kiếm bạn đời, và cả phụ nữ cũng thế. Những người này đã có cuộc sống vật chất ổn định, địa vị xã hội đoàng hoàng nên họ đòi hỏi nửa còn lại cũng phải tương đương như thế.

Ở tuổi của tôi bây giờ thì có một người phụ nữ có thể giúp cho mình cảm thấy thoải mái và vui vẻ trong mọi hoàn cảnh đã là một điều gì đó tuyệt vời rồi. Tôi không nghĩ có một người đàn ông hay đàn bà “lý tưởng”, vì sau một thời gian chung sống, chúng ta đều nhận ra những ảo vọng về nhau.

Dẫu không đòi hỏi nhiều ở bạn đời nhưng tôi cho rằng phụ nữ thời nay có thể và có quyền làm bất cứ điều gì người đàn ông làm.

Do đó, những đặc tính mà tôi kính nể đều áp dụng cho cả hai phái: có tâm, trí tuệ, thành tựu, khả năng tài chính, sức khỏe, tinh thần với xã hội… Thực ra, nếu hai người ngang bằng, một người phụ nữ chiếm ưu thế hơn, vì lúc nào họ cũng ưa nhìn hơn đấng mày râu.

Đặt ra tiêu chuẩn cao như vậy không bất công với nữ giới đâu. Chúng ta phải trả giá cho bất cứ thành tựu nào. Phụ nữ cũng như nam giới đều chịu chung rất nhiều áp lực trong hành trình “tìm chỗ đứng dưới mặt trời”.

Sự chia sẻ vẫn là cần thiết

Quay lại với riêng vấn đề gia đình, dù sao đi nữa, một nguyên tắc bất di bất dịch trong hạnh phúc gia đình là sự chia sẻ. Sự chia sẻ sẽ làm cho mối quan hệ trở nên hài hoà hơn trong suốt thời gian chung sống.

Tuy nhiên, mọi điều không chỉ đơn giản là giữa hai cá nhân. Chuyện hai người còn ảnh hưởng bởi văn hóa và ngay cả quyền lực, địa vị… chưa nói đến những can thiệp của gia đình, bạn bè.

Người phụ nữ dù ở phương Tây hay ở Việt Nam nhìn chung đều bị vướng vào sự mâu thuẫn giữa ba yếu tố: gia đình, sự nghiệp và bản thân.

Mỗi người đều hưởng nhận những may mắn đến từ cuộc sống, nhiều hay ít; nhưng cái may mắn lớn nhất là nhận diện ra được cái may mắn của mình.

Anh Ninh Việt Tú (thứ 3 từ phải sang) trong chương trình Định hướng tương tai của Đại học công nghiệp Hà Nội tháng 1/2013

Gọi ông là “Chiến bò” nghe có vẻ bất nhã và không xứng với một doanh nhân nhưng trong bất cứ cuộc nói chuyện nào, Trần Công Chiến - Chủ tịch HĐQT kiêm TGĐ Cty cổ phần Giống bò sữa Mộc Châu đều tự giới thiệu mình một cách dân dã, rất tự tin và hài hước như vậy.

Tôn vinh bò để... tạo nên nhiều tỉ phú

Lên Sơn La lần này, thấy ông tất bật và tâm huyết với các hoa hậu bò, tôi thắc mắc thì ông dí dỏm: “Đã 12 năm nay rồi, Cty cổ phần giống bò sữa Mộc Châu (tỉnh Sơn La) tổ chức thi bò đẹp, rồi tiến tới đăng ký bản quyền quốc gia hội thi “Hoa hậu bò sữa Mộc Châu” hẳn hoi. Trước thi có họp báo tại thủ đô, giải nhất năm 2012 lên tới 51 triệu đồng, tổng số tiền giải thưởng cả trăm triệu đồng. Gớm, nó to tiền, to tiếng hơn khối cái giải hoa khôi... người đấy nhé”.

Nói xong, ông chợt trầm giọng: “tôi đi nhiều nước trên thế giới, thấy họ tự hào về nghề nuôi bò sữa lắm. Có người đem dụng cụ ra giới thiệu bốn đời nhà tôi chung thủy với nghề chăn bò vắt sữa. Bây giờ, ở cao nguyên Mộc Châu, có người nuôi hơn 100 con bò sữa, trị giá dăm bảy tỉ đồng tiền bò. Chưa kể mỗi tháng mấy trăm triệu tiền sữa vắt được từ đàn bò đó. Thế tại sao chúng ta không có một hành động tri ân đàn bò?”.

Ông Chiến cũng cho biết, thực ra mục đích sâu hơn của cuộc thi này tạo động lực thúc đẩy các hộ chăn nuôi áp dụng các phương pháp cải tiến, công nghệ chăn nuôi hiện đại theo tiêu chuẩn châu Âu và châu Mỹ tạo ra dòng bò hạt nhân cao sản. Hội thi được tổ chức thường niên và còn là ngày hội để người chăn nuôi giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm, đồng thời, tôn vinh những bàn tay vàng trong ngành chăn nuôi bò sữa, thúc đẩy phong trào thi đua lao động sản xuất, khẳng định giá trị, chất lượng sản phẩm sữa Mộc châu, quảng bá thương hiệu Mocchaumilk...

Chính vì thế, từ hội thi đã chọn được những con bò hạt nhân chất lượng cao, với sản lượng 40 – 50 lít/ ngày, cá biệt có con đạt sản lượng sữa kỷ lục tới 76 lít/ngày. Đây là những nguồn gen quý, mà các nhà khoa học có thể nghiên cứu để lai tạo ra những con bò nhiều sữa, chất lượng cao, đẩy mạnh phát triển ngành chăn nuôi bò sữa.

Lên Mộc Châu bây giờ, người dân nuôi bò sữa không phải để xóa đói giảm nghèo mà để làm giàu nhưng xem ra ông Chiến vẫn còn nhiều trăn trở: Ở Mỹ, Úc, tôi thấy, cứ 1ha đồng cỏ họ chỉ nuôi 1 con bò, vì đất đai rộng lớn, nhưng ở Mộc Châu 1ha nuôi 5 bò. Và tiến tới chúng tôi phải sử dụng cỏ giống mới, 1ha nuôi được 10 bò. Mộc Châu đang thua các nước là quy mô chăn nuôi của các hộ gia đình còn nhỏ, bình quân mỗi hộ nuôi 20 con, phải phấn đấu tăng lên 25 - 30 con/hộ. Trong đó có 20 -30% số hộ nuôi phải đạt 80 -100 con/hộ.

Đồng thời, phải đầu tư xây dựng 2 - 3 trại giống cao sản, mỗi trại có quy mô 1.000 con nhằm tăng nhanh đàn bò và sản lượng sữa tươi. Mục tiêu đến năm 2015 có 17.000 - 20.000 con, sản lượng sữa đạt 100.000 tấn. Đến năm 2020 đạt 35.000- 40.000 con, sản lượng sữa đạt 180.000- 200.000 tấn. Để làm được điều này hiện tỉnh Sơn La đã quy hoạch mở rộng vùng phát triển bò sữa lên 19.000ha.

Để dễ hình dung về sự làm giàu từ con bò, ông Chiến đưa ra phép tính: “Nếu quy mô hộ nuôi từ 90 - 100 con bò, trừ mọi chi phí và với mức giá thu mua sữa hiện nay là 13,5 nghìn đồng/kg sữa thì cũng thu lãi trên 150 triệu đồng/tháng. Điều đó đồng nghĩa với việc họ có thể trở thành tỉ phú trong một thời gian ngắn”.

Nếu tính theo cách “quy ra tỉ phú” như của ông Chiến thì rõ ràng trong tương lai mảnh đất này sẽ có hàng trăm tỉ phú đi lên từ nghề nuôi bò sữa.

Chia sẻ lợi nhuận - rủi ro

Khi được hỏi: tạo sao công ty không tự mình đẩy mạnh phát triển quy mô đàn bò sữa?

Ông bảo, thâm tâm ông cũng muốn phát triển đàn bò sữa và quy mô của Cty thật nhanh nhưng ngành này có những đặc thù riêng, không thể nóng vội được. Với mô hình kết hợp nhà nông - nhà DN như hiện nay thì người nông dân cũng phải có tư duy mới, phải được đào tạo và có kỹ năng, phải tiếp cận với khoa học kỹ thuật để sản xuất theo quy mô hàng hóa, không thể làm ăn manh mún mãi được. Chính sách phát triển của chúng tôi là bền vững, nên trong tất cả các khâu sản xuất, chúng tôi đều đầu tư đồng bộ và chú trọng đến sự gắn kết để đạt chất lượng cao nhất.

Minh chứng là hiện nay 100% hộ chăn nuôi đã mua sắm, trang bị đủ máy cắt cỏ, máy vắt sữa và máy tắm bò; 90% hộ đã trang bị máy thái băm thức ăn, có 85 hộ đã đầu tư mua máy cơ giới canh tác nông nghiệp, nhiều hộ đã mua sắm ôtô bán tải để phục vụ sản xuất...

Không chỉ vì lợi ích trước mắt của DN mà phát triển nóng, đặc biệt đối với một sản phẩm đặc thù gắn bó với ngành nông nghiệp thì làm sao phải đảm bảo để đồng vốn của người nông dân được bảo toàn và phát huy tối đa hiệu quả. Có lẽ chính vì lý do đó mà Cty Giống bò sữa Mộc Châu là DN đầu tiên ở VN thành lập quỹ bảo hiểm vật nuôi và bảo hiểm giá sữa vào năm 2004.

Ông Chiến nhớ lại: “Hồi đó, chính sách bảo hiểm nông nghiệp đâu có được như bây giờ, mấy anh em trên Cty bàn nhau, hay ta làm một cái quỹ để chia sẻ rủi ro cho người nông dân. Chúng tôi cứ từng người một, xuống từng hộ chăn nuôi phân tích cho mọi người hiểu và tham gia Quỹ này. Hồi mới làm trầy trật lắm, cũng có tiếng này tiếng nọ, nhưng chúng tôi quyết làm bằng được”.

Hiện tại, chủ đàn bò đóng 600 nghìn đồng tiền bảo hiểm cho mỗi con bò, nếu bò không may bị chết sẽ được bồi thường 12 triệu đồng. Bò bị ngã phải thải loại được đền bù 10 triệu đồng, đủ để mua một con bê con thay thế. Tương tự, chính sách bảo hiểm giá sữa với một phần vốn đối ứng của Cty và người dân đóng góp 50 đồng/kg, nếu sữa giảm giá sẽ được trợ giá 60% số tiền. Đến nay, 100% các hộ nuôi bò ở Mộc Châu đều tham gia quỹ. Tổng quỹ bảo hiểm giá sữa và vật nuôi của Cty hiện đã lên tới hơn 15 tỉ đồng và đã chi trả hàng tỉ đồng cho nhiều hộ nuôi bò sữa.

Thay lời kết

Thị trường sữa đang nóng với nhiều ý kiến tranh luận về vấn đề sữa bột chế biến thành sữa tươi hay những vấn đề về thị phần sữa.... nhưng có vẻ như Cty cổ phần Giống bò sữa Mộc Châu vẫn giữ vẻ điềm tĩnh của người đứng ngoài cuộc. Ông Chiến phân tích: Về mặt logic, việc các Cty sữa khác tăng thị phần đồng nghĩa với việc thị phần của chúng tôi bị thu hẹp nhưng trong bối cảnh thị trường sữa nước VN hiện nay thì thị trường còn rất rộng lớn, nếu các DN sữa VN phát triển nhanh làm chủ được thị trường sữa trong nước thì không chỉ tốt cho DN, ngành sữa mà còn tốt cho người dân. Một sự cạnh tranh mà mọi người đều có lợi thì nên khuyến khích và cổ vũ quá đi chứ.

Tôi cũng chợt nhận ra thêm một điều: Quyết tâm và những nỗ lực âm thầm của ông Chiến “bò” không phải để giành giật thị phần với các đối thủ cùng ngành mà đang để lấp đầy khoảng trống thị trường còn lâu mới có thể lấp đầy. Để từ đó tạo thêm nhiều lớp tỉ phú mới cho vùng đất “thảo nguyên xanh - sữa mát lành” Mộc Châu.

Từ trái qua: Ông Trần Tuấn Dương, Bà Mai Kiều Liên và ông Phan Huy Khang

Ở nước ngoài, khi các doanh nghiệp lớn tổng kết năm, lãnh đạo doanh nghiệp có thể được nhận những khoản thưởng lên đến hàng chục triệu USD. Ở Việt Nam, lương thưởng ban điều hành ít khi được công bố cụ thể.

Tuy vậy, chúng ta vẫn có thể nhìn vào một khía cạnh khác: lượng cổ phiếu mà họ đang nắm giữ. Theo khảo sát do CafeBiz thực hiện, có ít nhất hơn ba chục “người làm thuê” tại các công ty niêm yết sở hữu lượng cổ phiếu trị giá trên 1 triệu USD, tức hơn 20 tỷ đồng.

Có những doanh nghiệp mà tất cả các thành viên trong ban điều hành đều là triệu phú như Vinamilk hay Hoàng Anh Gia Lai.

Khảo sát này chỉ tính những người điều hành công ty sở hữu dưới 5% cổ phần của doanh nghiệp và không phải anh em, cha con với ông chủ doanh nghiệp.

Một điều khá bất ngờ là có một số người sở hữu lượng cổ phiếu giá trị hàng trăm tỷ đồng như bà Mai Kiều Liên - CEO Vinamilk, ông Phan Huy Khang – CEO Sacombank hay ông Trần Tuấn Dương - CEO Hòa Phát cùng một số lãnh đạo khác của Hòa Phát. Đây là một con số mà nhiều ông chủ cũng phải mơ ước.

Có nhiều con đường để những “người làm thuê” này thành triệu phú: gắn bó lâu dài với công ty, mua cổ phiếu ưu đãi, mua thêm cổ phiếu… nhưng có lẽ yếu tố quan trọng nhất là công ty đã tăng trưởng dưới sự lãnh đạo của họ, từ đó kéo giá trị cổ phiếu tăng lên rất nhiều lần.

Giá trị tài sản tăng lên, những người lãnh đạo (cũng như những nhân viên) lại càng có động lực cống hiến. Vì vậy mà một số doanh nghiệp rất tích cực thực hiện chương trình phát hành cổ phiếu ưu đãi cho người lao động như Vinamilk hay FPT.

kienthuckinhte.com

Đọc E-paper

Là một thành viên trong “đại gia đinh nghệ sĩ” (con của NSND Trần Tiến và NSƯT Lê Mai, NSND Lê Khanh còn có người chị là NSƯT Lê Vân và cô em là nghệ sĩ múa Lê Vy), nhưng câu chuyện giữa chúng tôi cho thấy, những gì chị có được hôm nay không hề dễ dàng, dù chị cho rằng mình may mắn hơn rất nhiều người làm nghệ thuật khác là con đường làm nghề luôn rộng mở trước mắt và luôn được gia đình tạo điều kiện thực hiện trọn vẹn lý tưởng của mình cho đến bây giờ.

Tranh: HOÀNG TƯỜNG

Chị nói: “Tôi không tin là có những thứ “trời ơi đất hỡi” người ta mang cho mình mà mình cảm thấy hết được giá trị của nó. Mình phải vất vả lắm mới có được mọi thứ thì những thứ ấy mới thật sự có giá trị, mới mang lại hạnh phúc cho mình...”

* Được biết, chị có vai diễn đầu tiên vào năm chín tuổi. Nhớ lại lúc đó, chị có nghĩ là mình sẽ đi trên con đường như hiện nay?

Với tôi, việc tiếp nối nghề của cha mẹ như một lẽ hiển nhiên, nhưng mặt khác cũng có thể coi là định mệnh bởi không phải cứ con nhà nòi là phải đi tiếp nghề của cha mẹ.

Tôi cho vừa là định mệnh, vừa là duyên, có thể là do hoàn cảnh nữa. Với một đứa trẻ sinh ra trong môi trường nghệ thuật, lớn lên, chơi với bạn bè cũng trong môi trường nghệ thuật, thì thế giới tưởng tượng trẻ thơ cũng không thể tạt qua ngã rẽ khác.

Từ nhỏ đã đi theo bố mẹ và luôn thích các cảnh diễn của các cô các chú xung quanh mình. Đám con em nghệ sĩ, trẻ con lại chơi với nhau, xem bố mẹ tập vở nào thì tập và bắt chước y chang như thế. Nếu tập hợp tất cả trẻ con lại thì có thể thành một đoàn và diễn một vở đúng như của người lớn.

Đặc biệt ở tôi có sự tiếp nối một cách có hệ thống, chặng đường dài lâu. Trong họ, đến đời chúng tôi đã là đời thứ tư làm nghệ thuật rồi. Bên nội, anh của bố tôi là bác Trần Văn Nghĩa cũng làm giám đốc Nhà hát Múa rối Trung ương một thời.

Vừa rồi Thùy Trang, một người cháu của bố tôi được phong là Nghệ sĩ Nhân dân đầu tiên của ngành múa rối Việt Nam. Bên ngoại, từ ông, bà đến các bác, các cậu đều đi theo các ngành nghệ thuật khác nhau.

Ca sĩ Pha Lê thuộc đời thứ năm trong họ đi theo ngành nghệ thuật... Thực ra, Pha Lê có xu hướng ngành sư phạm và học cũng rất giỏi, ông bà, bố mẹ cũng làm sư phạm, nhưng có lẽ cái gien văn nghệ vẫn nổi hơn nên Pha Lê không theo nghề bố mẹ.

*“Sự tiếp nối có hệ thống” ấy có phải là lý do người ta chọn chị vào vai Kate Keller trong Tất cả đều là con tôi (Arthur Miller) - một vai diễn mà cách đây gần 40 năm, mẹ chị từng đảm nhận?

Trong gia đình làm nghệ thuật lâu năm có sự thú vị thế đấy. Chúng tôi luôn có ao ước và nuôi hy vọng rằng giá như mọi thành viên đều có mặt trong một tác phẩm thì tốt biết bao, độc đáo biết bao, nhưng điều này khó lắm. Chị Lê Vân từng đóng với bố tôi trong phim Thằng Bờm.

Tôi cũng đóng với bố tôi một lần trong một bộ phim truyền hình. Có năm đóng chung với mẹ tôi được một vở Ngôi nhà trên thiên đường (kịch bản Tiệp Khắc) của cố đạo diễn Đoàn Anh Thắng. Lúc đó, tôi còn rất nhỏ, cùng mẹ tôi, cô Thanh Tú, bác Dương Quảng (đã mất) và nhiều nghệ sĩ nữa đã có mặt trong vở đầu tiên của Hội Nghệ sĩ sân khấu ấy.

Trong vở Tất cả đều là con tôi, đạo diễn người Mỹ đã vô cùng bất ngờ khi biết rằng, cách đây 40 năm mẹ của tôi cũng từng vào chính vai của tôi bây giờ. Bất ngờ và thú vị hơn nữa là họ được biết những tấm ảnh của đoàn kịch lúc đó tập ra làm sao, nghệ sĩ Jane Phonda tới xem đoàn tập như thế nào. Gia đình tôi vẫn còn giữ tấm ảnh em Lê Vy ngồi trong lòng Jane...

Hồi đó, sau sự kiện ở Khâm Thiên (bị tàn phá bởi bom B52 năm 1972), Jane sang Việt Nam, nhưng phía Mỹ không biết rằng bà xuất hiện trên sân khấu nghệ thuật thủ đô ở Việt Nam. Họ chỉ biết là bà sang Việt Nam để phản đối cuộc chiến của Mỹ tại đây và coi bà là dạng nghệ sĩ đầu cơ chính trị.

Khi biết những bức ảnh ấy, người Mỹ rất ngạc nhiên, xin chụp lại. Đại diện sứ quán Mỹ cũng xin mang về và nói đây là vấn đề đầy thú vị và bí mật mà người Mỹ chưa biết. Họ không thể hình dung được trong lúc ở Việt Nam có một cuộc chiến tranh do người Mỹ gây ra và đang ở giai đoạn ác liệt nhất, thì người Việt Nam vẫn dựng một vở kịch của Mỹ ở ngay giữa thủ đô.

* Với khán giả, mỗi lần chị có mặt ở một vở kịch hay một bộ phim nào đó, là dấu hiệu cho biết vở kịch hay bộ phim ấy rất đáng xem, nhưng trong gia đình, có bao giờ chị nhận được những lời góp ý khác không?

Trong nhà có những cách chia sẻ khác vì họ không phải là nhà phê bình hay nhà báo, nhưng lại rất tinh tế và nhạy cảm. Đôi khi chỉ cần nhìn thấy “ông già” đi trên đường về cứ tủm tỉm cười một mình là biết cụ đang rất thú vị, hoặc chỉ cần một cái vỗ vai kèm theo câu nói “Được đấy con ạ”.

Tính tự giác và độc lập trong gia đình tôi rất lớn, bởi vậy, năm người ở năm nhà hát khác nhau, dù cùng ngành nghề. Chị Lê Vân và Lê Vy cùng ngành múa nhưng cũng chọn chỗ làm việc khác nhau. Ai cũng muốn được chủ động trong công việc của mình, nhưng thường xuyên dõi theo nhau và tôi không ngại ngần nói rằng rất tự hào về nhau.

Tôi không muốn nói về tài năng vì trong nghệ thuật tài năng là khái niệm rất vô cùng. Hơn nữa, hôm nay ở đỉnh cao, ngày mai thất bại là chuyện bình thường.

Điều đáng tự hào ở đây là năm thành viên trong gia đình tôi đều là những người như sinh ra để mà làm việc. Mê làm việc, mê sáng tạo. Không ai thiết tha gì khác ngoài nghệ thuật, làm miệt mài và không phải ai cũng khỏe. Làm việc theo kiểu luôn tự làm khó mình, luôn cố gắng để làm tốt nhất có thể, cho nên rất cực. Người nào làm cũng vắt hết cả sức.

Cụ Trần Tiến có thiết tha gì đâu ngoài đi diễn. Nhà hát từng tin tưởng giao cho cụ một chức vụ gì đó thì phải, thậm chí sắm cả cặp cho cụ, có người đánh thức dậy để tập làm lãnh đạo, nhưng cụ chỉ thích diễn thôi. Diễn là phiêu linh mà, quên hết trời đất, thăng hoa, xuất thần.

Mẹ tôi đến tận bây giờ cũng vậy, hễ có vai nào là quên hết cả bệnh tật. Cái lạ là chẳng ai châm ngòi cho ai đâu. Ở năm ngôi nhà khác nhau đều làm việc như thế, chẳng giữ lại gì cho mình. Chúng tôi gọi là “Tổ hành”.

* Làm nghệ sĩ, nhất là nghệ sĩ sân khấu thời buổi này, làm sao để vừa “đốt” mình cho công việc, lại vẫn chu toàn được cuộc sống riêng...?

Lấy gia đình tôi làm “đề tài nghiên cứu” nhé. Khi tôi sinh con đầu lòng thì cũng lo. Chúng tôi mở một nhà hàng rất xinh xắn, treo toàn tranh phong cảnh của chồng tôi (đạo diễn, nhiếp ảnh gia Phạm Việt Thanh - PV).

Có mình ở đó thì khách hàng yêu quý mình đến đông lắm, thế nhưng mình không thể bỏ việc ở nhà hát được. Được ba tháng thì không thể chịu được, vì suốt ngày ở đó, tối về lại cộng trừ nhân chia, tính toán.

Thế là vợ chồng bảo nhau: “Thế này thì mình không còn là mình nữa. Chỉ có con đường làm nghệ thuật thôi...”. Và thực tế nhà tôi chỉ sống bằng nghệ thuật thôi.

* Chị đã “hóa thân” thành mấy chục con người khác nhau. Hẳn là những trải nghiệm đó giúp chị có cái nhìn về cuộc sống, về hạnh phúc rất đặc biệt?

Hạnh phúc thiên biến vạn hóa theo từng giai đoạn của đời người và phụ thuộc vào tính cách của mỗi con người. Khi ta khỏe nó khác, khi ta yếu nó khác, vô cùng vô tận lắm.

Với tôi, hạnh phúc rất đơn giản, ít nhất là tôi có sự sống đã. Hạnh phúc luôn luôn là những cái gì đó nho nhỏ, xinh xinh, giản dị và bình thường, trong khả năng mà bất cứ ai cũng có thể.

Tại sao? Vì bây giờ nhìn lại, mình cũng thấy ngỡ ngàng với chính cuộc đời của mình. Mọi người khi nhìn thấy tôi luôn nghĩ đến một điều gì suôn sẻ, dễ dàng, trông có vẻ không vội vàng. Nhưng trên thực tế, không có điều gì đến với tôi một cách dễ dàng cả.

Tôi nói đến sự sống là bởi vì may mắn lắm tôi mới được sống đến ngày hôm nay, bởi chỉ thiếu may mắn một chút thôi thì giờ này tôi đã ở một cõi vô hình nào đó rồi...

Mẹ tôi sinh non, tôi ra đời thiếu tháng nên rất nhỏ mà lại bị ngạt, cả người thâm đen lại. Mẹ tôi kể lại, tưởng con chết rồi, nhưng sau bác sĩ gọi vào “bế búp bê” - mà giống búp bê thật: Bé tí, trông rất xinh, miệng như hai hột thóc, nặng 1,7kg, dài có 32 phân...

Những năm đầu đời, tôi luôn ốm đau, quặt quẹo... Thế cho nên tôi vẫn nghĩ rằng, hạnh phúc, trước tiên là phải có sự sống đã. Sau đó là có mẹ, cha, lấy được chồng, đẻ được con trai, con gái, có sự nghiệp và luôn bận bịu, mặc dù sự bận bịu ấy thường xuyên làm cho mình kiệt sức...

Nói vậy thôi, cái sự bận bịu đôi khi khiến cho người ta cảm thấy mình sống có nghĩa hơn, có ích hơn, sung sướng, hãnh diện vì thấy rằng sự tồn tại của mình là cần thiết - chồng con cần mình, bố mẹ cần mình, bạn bè cần mình..., rồi người ta cứ vì những điều ấy mà thấy khỏe và rồi lại tiếp tục bận rộn...

Cứ thế, hạnh phúc mỗi ngày một lớn, mỗi ngày một nhiều theo năm tháng, song hành và tương ứng với những sự bận bịu, lo toan, vất vả, khổ sở.

* “Hạnh phúc song hành với những sự bận bịu, lo toan...” - quả thật là một khái niệm vô cùng độc đáo...

Nhà nào cũng có bàn thờ, tôi không biết mọi người cầu xin tổ tiên điều gì, nhưng tôi bao giờ cũng cảm ơn tổ tiên đã cho con sự sống, cho niềm vui cũng như nỗi buồn, cho cả nụ cười lẫn những giọt nước mắt, thành công cũng như thất bại... được và mất.

Luôn luôn phải có cả hai, bởi vì nó tương ứng với cuộc đời và sự nghiệp của tôi. Tôi có bao nhiêu thì tôi phải vất vả bấy nhiêu. Tôi đa tạ chính cái điều cân bằng đó.

Chính vì mình phải vất vả lắm mới có được mọi thứ thì mình mới biết giá trị những cái mình có, mình hạnh phúc vì điều ấy. Tôi  không tin là có những thứ “trời ơi đất hỡi” người ta mang cho mình mà mình cảm thấy hết được giá trị của nó. Mình luôn luôn biết mình thiếu cái gì để cố gắng đạt được cho cuộc sống cân bằng.

* Lúc trước chị nói một trong những điều mang lại hạnh phúc cho chị là “lấy được chồng”, nhưng tôi thì “nghe” ra là chị cảm thấy may mắn vì có một người chồng tốt...

Tôi nói thế không phải nói khéo hay khách khí hoặc khiêm tốn giả vờ. Có nhiều phụ nữ rất đẹp, rất tài năng nhưng mãi mới lấy được chồng, hoặc có chồng cũng như không.

Nhiều người giỏi giang, có văn hóa, có trình độ nhưng số người ta không tới, long đong vất vả... đó là vì kiếp trước hay là vì gì gì đấy mà chúng ta không có khả năng giải thích nổi, nhưng tất cả đều có thể, đúng không?

Bây giờ những gì chúng ta đang nắm trong tay một cách chắc chắn thì không phải dễ dàng mà có đâu. Nhiều người cũng vất vả như tôi, hy sinh nhiều hơn tôi, miệt mài hơn tôi nhưng đâu có may mắn. Tôi vất vả nhưng may mắn vẫn đi được tới đích.

* Trong cuộc đời làm nghệ thuật của mình, đã bao giờ chị từ chối một vai diễn nào chưa?

Có chứ. Hồi trẻ thì còn ảo tưởng nên cũng hay kén chọn. Nhưng giai đoạn ấy qua rất nhanh. Tôi vào Nhà hát Tuổi Trẻ từ lúc mười lăm tuổi rưỡi và đã được đóng vai chính rồi. Hồi đó, cựu giám đốc Hà Nhân rất nghiêm khắc, bà không cho diễn viên của mình đi đóng phim. Tôi bỏ đóng phim từ đó đến tận mười năm sau mới quay lại điện ảnh.

* Điều chị sợ nhất trong nghề diễn là gì?

Ba mươi lăm năm tôi làm nghề chuyên nghiệp, không có một ngày nào mà làm việc như chơi được đâu. Bản chất nghề nghệ thuật vốn nghiệt ngã, chẳng bao giờ để cho người ta rong chơi cả. Mình thành công xong, ngày hôm sau mới là đáng sợ. Không có đường lùi, mà đứng nguyên một chỗ đã là một sự lùi bước rồi bởi vì đó là sự lặp lại đáng sợ, khán giả không bao giờ chấp nhận.

Ngần ấy vai chồng chất trong ba mươi lăm năm với các hệ thống vai: từ vua chúa đến đồng nát, từ cung tần mỹ nữ bị bỏ quên cho đến những người vợ tần tảo; từ vai già đến vai trẻ; từ đào thương, đào lệch, đào lẳng; tử tế lẫn lưu manh... có hết. Mỗi lần vượt qua một chướng ngại vật ấy thì vui lắm vì thấy tự tin để ngày mai lại “liều” tiếp.

* Đã lâu không thấy chị dựng vở nào, sau Từ thiên đường đi về phía Bắc 3km và Nhà Osin. Vậy bao giờ chị tiếp tục công việc đạo diễn của mình?

Khi mình đã công bố là mình có con đường thứ hai thì phải đi tiếp thôi. Vai trò làm đạo diễn không mạnh bằng niềm đam mê diễn, nhưng con đường này cũng mang tính lịch sử vì bây giờ không có người, thứ nữa là thế hệ của tôi buộc phải làm việc ở lĩnh vực không phải là sở trường hay sự chọn lựa của mình nữa.

Thế hệ cha ông già yếu hết rồi, bây giờ bọn tôi cứ ngồi đó làm sao được. Chúng tôi động viên nhau, ai cũng có bước khởi đầu, cứ làm mãi đi rồi có kinh nghiệm, cùng giúp đỡ nhau. Tôi có niềm sung sướng là nhờ ai, nhờ cái gì thì cũng được giúp đỡ nhiệt tình. Như vậy mình cũng bớt sợ, bớt lo và mạnh dạn dần.

* Chị mới được bổ nhiệm làm Phó Giám đốc Nhà hát Tuổi Trẻ, vậy liệu khán giả có còn nhiều cơ hội để xem bà phó giám đốc diễn nữa không?

Tôi đã “giao kèo” rồi, không được cắt quyền diễn của tôi. Thú thực, tôi thấy làm nghệ thuật và lãnh đạo có gì đó không liên quan với nhau. May mà tôi còn được giao phụ trách phần nghệ thuật - vì thấy có chữ nghệ thuật nên nhận, chứ cứ nghĩ đến chữ quản lý là sợ lắm.

Vả lại, điều này cũng đụng đến điểm yếu của tôi, là vì cái gì đó - trong trường hợp này là vì lứa đàn em, lứa chúng tôi trở thành những anh chị em lớn trong gia đình rồi.

* Liệu cần phải có người “nhắc vở” làm lãnh đạo, giống bố Trần Tiến ngày xưa?

Tôi may mắn luôn có sự ưu ái, quý hóa trong Nhà hát. Ngày trước, đi công tác, anh Chí Trung cũng hay “cử” các em: “Phải đi theo chị ấy nhé, nhắc chị ấy làm việc nọ việc kia nhé...”.

Có những điều mình ngại không phát ngôn một cách rõ ràng, nhưng điều này không việc gì phải ngại: Tôi rất hãnh diện và tự hào với khóa học của tôi, khóa I của Nhà hát Tuổi Trẻ.

Chúng tôi, Chí Trung, Ngọc Huyền, Lan Hương, Đức Hải, Lê Khanh… đều làm việc chăm chỉ cần mẫn, ai cũng có cá tính, ai cũng thành danh, nhưng trên tất cả là ai cũng vô cùng thích làm việc, sáng tạo. Chúng tôi góp phần làm nên thương hiệu Nhà hát, đến giờ này thương hiệu ấy mạnh là có nhau, mỗi đứa một thế mạnh riêng.

* Chị nghĩ sao về việc trong khi vẫn còn không ít những người “sống chết” với nghề nhưng vẫn không kéo được khán giả đến với sân khấu?

Thôi, đừng - tôi rất chán câu hỏi này. Hay nói chính xác hơn là chán vì tôi không trả lời được. Người ta đã phân tích, nghiên cứu mãi rồi nhưng vẫn thế thôi.

* Nhưng mỗi người một quan điểm mà. Chị có quan điểm riêng của chị chứ, nhất là ở vị trí hiện nay, chị không thể không nghĩ đến điều đó...

Thôi thì bây giờ ai ở vị trí nào thì trả lời theo vị trí ấy nhé. Tại sao khán giả không đến với sân khấu ư? Với vai trò là người biểu diễn, tôi nói là lỗi thuộc về tôi, tôi diễn không hay nữa. Nghệ sĩ thì có thể có chút tài như chị nói đấy, nhưng không tài đến mức là khiến khán giả phải đến rạp bằng được...

Mỗi người sẽ trả lời về phần của mình, đấy là cách lý giải hay nhất, thành thực nhất, tức là mình phải dám đứng ở vị trí của mình trả lời một cách thẳng thắn, nhìn vào sự thật.

Đầu tiên vẫn phải là nghệ sĩ, còn tác giả thì tự nhận là tác giả viết chưa hay, đạo diễn cũng vậy... Sân khấu là một nghệ thuật tổng hợp, không riêng một nhân tố nào làm nên một tác phẩm sân khấu cả, khác hẳn với người họa sĩ.

* Câu hỏi cuối cùng, hơi riêng tư một chút: Nhạc sĩ Phú Quang mới đây bất ngờ cho “thiên hạ” biết rằng anh ấy sáng tác bài Điều giản dị là dành cho chị. Cảm xúc của chị khi biết điều đó?

Vui lắm chứ, nghệ sĩ thế, đôi khi người ta rất cần sự trợ giúp vô hình về cảm xúc. Nhưng chuyện này anh ấy nói với chúng tôi (trong giới văn nghệ) từ lâu rồi mà. Tôi và anh Phú Quang cũng cộng tác với nhau nhiều rồi. Hầu hết những phim trước đây tôi đóng đều có anh Phú Quang làm nhạc.

Nói chính xác ra là anh ấy viết bài hát đó dựa trên cảm xúc mà nhân vật nữ do tôi đóng mang lại, tại đúng cái khoảnh khắc long lanh ấy. “Cái khoảnh khắc đơn giản là sự chuyển động rất giản dị của nhân vật nữ ấy trong một không gian đầy giọt nắng nhảy múa, với cái ngước nhìn đầy cảm xúc...” - sau này anh Phú Quang bảo thế.

* Cảm ơn chị về cuộc trò chuyện!