Những bước đi đầu tiên
Viên gạch đầu tiên xây nên tòa lâu đài lộng lẫy Iukos chính là tinh thần Nghị định 4/1993 của Chính phủ LB Nga về tư nhân hóa các xí nghiệp khai thác và chế biến sản phẩm dầu khí quốc doanh. Theo Nghị định này thì chỉ có một số công ty dầu khí tham gia vào việc "khởi thủy" Yukos, trong đó phải kể đến Iuganskneftgaz với sản lượng khai thác tính tại thời điểm đó là khoảng 40 triệu tấn/năm, ba xí nghiệp chế biến sản phẩm dầu khí khác là Kubưsevski, Novokubưsevski và Xưrzanski cùng tám xí nghiệp hỗ trợ sản phẩm dầu khí khác nằm rải rác trên lãnh thổ Miền Trung nước Nga cũng như vùng Cận Volga. Người đưa ý tưởng thành lập tập đoàn dầu khí danh tiếng này chính là vị Tổng Giám đốc của hãng " Iuganskneftgaz" - Sergei Muravlenko, và ông cũng chính là người "cầm can nảy mực" của chính tập đoàn Iukos này. Hai năm sau đó, với Quyết định của chính phủ, trong danh sách các thành viên thuộc Iukos lại có thêm một loạt các tên tuổi mới, trong đó phải kể đến Samaraneftegaz và vô số các xí nghiệp khai thác dầu khí cũng như các cơ quan, xí nghiệp chuyên về nghiên cứu hoặc sản xuất sản phẩm dầu khí. Và tập đoàn dầu khí danh tiếng này đã đươc ra đời theo cách đó. Sản lượng khai thác dầu khí của Iukos tính riêng trong năm 1995 đã là 43 triệu tấn, chiếm tới 12% trong tổng sản lượng khai thác dầu khí toàn Nga.
Tuy nhiên, vai trò quan trọng nhất trong việc biến Iukos thành một tập đoàn danh tiếng nhất, tiên tiến nhất, lợi nhuận nhất và uy tín nhất xứ bạch dương lại thuộc về ngân hàng MENATEV của nhà tài phiệt Mikhail Khordovski. Đồn rằng ban đầu Khordovski chỉ quan tâm đến lĩnh vực kinh doanh dầu khí và có ý định biến Iukos thành sở hữu tư nhân. Đầu năm 1995, Iukos đã từng là con nợ của các ngân hàng với số nợ lên đến 1,5 tỷ dollars. Ngay tại thời điểm đó, giá dầu cũng ở mức thấp - chỉ 17-20$ một thùng, và đã có lúc Sergei Muravlenko định phát tán Iukos cho các ông chủ ngân hàng Menatep.
Năm 1995, Chính phủ Nga ra quyết định đấu thầu đặt cọc và tổ chức đấu giá đầu tư với tổng số cổ phiếu cho cả hai trận đấu thầu là 78% cổ phiếu của công ty được bán ra, trong đó có tới 33% cổ phiếu bán ra trong cuộc đấu thầu đầu tư. Lượng đầu tư tối thiểu được xác định là 150 triệu dollars.
Theo thể lệ đấu thầu đặt cược với 45% số cổ phiếu còn lại, chỉ có các nhà dự thầu có tham gia ở cuộc đấu thầu đầu tư mới có quyền tham dự. Trong vòng dự thầu này, nhà đầu tư phải đặt cược cho Nhà nước để sở hữu 45% số cổ phiếu IUKOS một khoản tiền ban đầu tương đương với 150 triệu dollars.
Tháng 11/1995 các đối thủ của MENATEP định "chọc gậy bánh xe" bằng thủ đoạn phá rối nhằm cản trở ngân hàng này trong việc mua lại YUKOS (công ty dầu khí này đã khai thác được 36,3 triệu tấn dầu trong năm 1995, chiếm 10% tổng lượng dầu khai thác được trong cả nước). Các nhà quản lý của Alfa bank, Incombank và Rosirski credit cùng cao giọng kiến nghị lên Chính phủ rằng ngân hàng MENATEP đã gần như "độc quyền" trong cuộc đấụ thầu một loạt các xí nghiệp lớn với tổng số tiền đầu tư trên 600 triệu dollars, nhưng ngân hàng này đã không thực hiện bất kỳ một nghĩa vụ nào trong việc đấu thầu này cả.
Cũng dễ hiểu, bởi mọi sự cạnh tranh giữa các ngân hàng cũng chỉ nhằm một mục đích là tranh thủ ảnh hưởng của mình đối với Chính phủ.
Và kẻ thắng cuộc trong cuộc tranh đua ảnh hưởng này lại là MENATEP: thông qua công ty "con" của mình là Laguna (với kết quả là 150,125 triệu dollars), ngân hàng này đã thắng thầu ở vòng dự thầu đầu tư và sau đó thắng tiếp ở vòng dự thầu đặt cọc với số tiền đặt cọc cho Chính phủ lên tới 159 triệu dollars. Và như vậy, MENATEP đương nhiên có quyền sở hữu 78% số cổ phiếu của YUKOS.
Vào đầu xuân 1996 MENATEP còn kiếm thêm được 7,06% cổ phiếu của YUKOS trong vòng đấu thầu tiếp theo. Lúc này, trong nội bộ công ty dầu khí YUKOS có sự thay đổi về nhân sự . Mikhail Khordovski - một người tài năng và khiêm tốn được bổ nhiệm vào chức Phó Chủ tịch thứ nhất của YUKOS, còn các đồng nghiệp của Khordovski - Phó Chủ tịch thứ nhất ngân hàng MENATEP Leonhid Nhevzlin và Phó Chủ tịch Alexandr Samusev thì được giữ các chức Phó Chủ tịch hãng. Chức vụ cao nhất lúc bấy giờ - chức Chủ tịch - thuộc về Sergei Muravlenko.
Lúc này, quá trình cổ phần hoá của YUKOS vẫn kéo dài dai dẳng mà không có hồi kết thúc, mặc dù ngân hàng MENATEP về nguyên tắc là chủ sở hữu hầu hết số cổ phiếu của hãng. Còn trên thực tế, số cổ phiếu này lại thuộc về Nhà nước. Nhưng, "thời thế tạo anh hùng", vận may đã mỉm cười với các nhà lãnh đạo ngân hàng này khi họ quyết định dốc lực ủng hộ Boric Enxin trong vòng bầu cử Tổng thống Nga. Và sau khi nhậm chức thống nhiệm kỳ 2, Boric Enxin đã không "quên ơn" những người đã "có công" trong việc giữ chiếc ghế Tổng thống cho ông ta.
Mùa thu năm 1996 Yuyết định phát hành một lô cổ phiếu mới với mục đích kiếm nguồn tài chính để trang trải nợ nần của hãng cũng như của các công ty thành viên. Nhà nước Nga với tư cách là một cổ đông cũng "được quyền" mua cổ phiếu, nhưng các cổ phiếu này không được tận dụng triệt để. Và kết quả là 45% số cổ phiếu YUKOS thuộc quyền kiểm soát của Chính phủ đã "bốc hơi" mà giá trị chỉ còn tương đương với 33,33%. Lúc này, số cổ phiếu mà MENATEP kiếm được trong cuộc đấu giá cũng giảm từ 33% xuống chỉ còn 24,44%. Vài ngày sau khi kiểm tra lại kết quả đợt phát hành lô cổ phiếu mới, ngân hàng này lại quyết định dấn thêm một nước cờ nữa - cho bán đấu giá toàn bộ số cổ phiếu còn lại của Nhà nước. Và thật là thú vị, kẻ thắng thầu đợt này cũng lại là chính MENATEP! Toàn bộ số cổ phiếu này được giao cho một nhân hàng "con" trực thuộc MENATEP quản lý - đó là Ngân hàng Monblan. (Ngân hàng này đã "chịu chơi", dám "bỏ" giá 260 triệu dollars - cao hơn giá dự thầu ban đầu là 100 triệu dollars để vượt các đối thủ khác trong cuộc đấu thầu này).
Đó cũng là cú nhảy ngoạn mục cuối cùng của MENATEP. Và kể từ lúc này, hơn 90% số cổ phiếu của YUKOS đã nghiễm nhiên nằm trong tầm kiểm soát của MENATEP.
