Đương nhiên, việc cổ phần hóa tập đoàn YUKOS không thể gọi là đơn giản. MENATEP đã phải tốn rất nhiều công sức về tài chính cũng như về quản lý để dốc sức cho công việc này. Và để toàn tâm toàn ý cho công việc trọng đại này, lãnh đạo của MENATEP đã phải từ chối thực hiện một loạt các dự án đầu tư khác.
Hơn thế nữa, sau khi tổ hợp Rosprom-YUKOS ra đời, Mikhail Khordovsky được bổ nhiệm làm Chủ tịch tổ hợp, và người kế nhiệm chiếc ghế của Khordovsky tại Ngân hàng MENATEP là Alexandr Zurabov.
Tuy nhiên, không giống như mong đợi của chính Khordovsky và các đồng nghiệp của ông, tổ hợp này đã không thành công ngay từ những bước đi đầu tiên. Năm 1995, liên doanh này ngập trong nợ nần và không thể lãnh đạo được các công ty thành viên. Các chỉ số khai thác dầu khí liên tục giảm trong nhiều năm. Khordovsky đã phải vắt óc ra nghĩ kế để tồn tại. Ông cương quyết chống lại nạn ăn cắp, hối lộ và tham nhũng - căn bệnh trầm kha luôn diễn ra trong tất cả công ty thành viên. Các công ty con lúc bay giờ chỉ chuyên tâm vào việc khai thác dầu khí, còn việc kinh doanh sản phẩm này thì họ lại lơ là, và nay chính là mảnh đất màu mỡ cho những công ty trung gian kiếm chác. Những công ty trung gian kiểu này chuyên rình mò xung quanh các công ty khai thác dầu khí để trục lợi. Chỉ tính riêng Iuganneftegaz - công ty chủ lực của YUKOS cũng đã là trung tâm chú ý vài chục công ty "cò mồi" khác mà phân nửa trong số đó thuộc về bố già khét tiếng Otari Kvantrisvili. Tỷ lệ ăn chia trong liên minh "khai thác - tiêu thụ" sản phẩm dầu khí được tính như sau: theo hợp đồng thỏa thuận giữa hai bên, các công ty khai thác bán cho các công ty môi giới tiêu thụ với một giá tương đối rẻ, còn các công ty môi giới tiêu thụ này tìm cách bán sang thị trường Tây Âu với giá cao. Lợi nhuận thu được sẽ chia đều cho bên môi giới và các giám đốc bên khai thác.
YUKOS đã phải đối phó với rất nhiều thế lực trong cuộc chiến dầu khí: thứ nhất là các bố già mafia lạnh lùng và tàn nhẫn, thứ hai là giới quản lý của các công ty xí nghiệp trực thuộc. Một miếng bánh nếu chia không đều cũng dễ dẫn đến những cuộc thanh trừng khủng khiếp. Tuy nhiên, YUKOS đã khéo léo "ứng nhân xử thế" và giữ được "trong ấm ngoài êm" mà không ai mất lòng, mặc dù đôi lúc cũng có nhiều sóng gió.
Cuối năm 1997, khi giá dầu trên thế giới ở vào mức thấp nhất, YUKOS đã kịp bỏ ra hơn 1 tỷ dollars để mua lại cổ phiếu của Công ty dầu khí Phương Đông mà với việc mua lại này đã xảy ra nhiều vấn đề: trước khi sát nhập với YUKOS, giới quản lý của Công ty Phương đông đã kịp ký kết một loạt các hợp đồng dài hạn về việc cung cấp dầu với các công ty mối giới với giá trần mà nếu việc thực hiện không đúng với cam kết sẽ có thể dẫn đến nhiều kết quả không mấy tốt đẹp.
Tại các nước tây âu thì việc "nhảy dù" - chỉ việc ký kết hợp đồng với người "của mình" hoàn toàn là chuyện bình thường, nhưng tại Nga thì lại là điều không thể chấp nhận được, đặc biệt là đối với các nhà quản lý của YUKOS. Khordovski tuyên bố thẳng thừng là sẽ không thực hiện bất cứ một điều kiện nào trong các hợp đồng "trấn lột" đó, và ông sẽ "chiến đấu" với các "thượng đế" của Công ty Phương Đông đến tận cùng. Và các luật sư lại lao vào cuộc, quá trình xử kiện lại thêm nhiều rắc rối.
Cá mập thời hiện đại
Người chủ trương chống lại YUKOS lúc này không ai khác chính là nhà tài phiệt nổi tiếng thế giới Kenneth Dart - cổ đông của YUKOS với 10-25% số cổ phiếu. Ông trùm này nổi danh với nhiều "quái chiêu" mà một trong số đó là chiêu mua lại cổ phiếu của một công ty X nào đó rồi sau đó bằng cách này hay cách khác nhúng tay vào các quyết định nội bộ của công ty nọ. Nhà tài phiệt này sẽ không buông tha các nạn nhân của mình chừng nào họ chưa bỏ tiền túi ra mua lại số cổ phiếu của ông ta với giá cắt cổ. Ông trùm này không thích các giá cả chuyển đổi cũng như các chương trình nghị sự tại các cuộc họp HĐQT. Tuy nhiên, Khordovski đã từ chối mua số cổ phiếu của Dart nếu như chúng được phát giá cao hơn giá thị trường.
Theo chiến lược này thì YUKOS đã phát hành thêm một số cổ phiếu mới của các công ty thành viên với mục đích "rửa" món nợ với nhà tỷ phú Dart. Và cuối cùng thì Dart cũng quyết định bán lại số cổ phiếu của mình cho IUKOS với giá thấp hơn giá thị trường lúc đó. Nhà tỷ phú đã đi sai một nước cờ trong ván cờ cổ phiếu với YUKOS, may chưa đến nỗi mất cả chì lẫn chài bởi trong vụ này ông trùm cũng phải tốn một khoản chi phí kiện tụng kha khá cho toà án.
Tháng hai năm 1998, giới khai thác và kinh doanh sản phẩm dầu khí Nga bị sốc mạnh khi nghe tin đồn rằng YUKOS cùng công ty dầu khí Phương Đông sẽ sát nhập với Sibneft để tạo thành một liên doanh mới lấy tên là YUKSI. Cả Mikhail Khordovsky lẫn Chủ tịch Sibneft Evgenhi Svidler với sự hiện diện và chứng kiến của cựu Thủ tướng Nga lúc bấy giờ - ông Victor Chernomưdin - đã cùng ký vào biên bản ghi nhớ về việc liên doanh giữa hai đại gia dầu khí, trong đó 60% số cổ phiếu của liên doanh mới sẽ thuộc về quyền kiểm soát của IUKOS, 40% còn lại sẽ thuộc về Sibneft. Chức vụ Chủ tịch liên doanh mới sẽ được dành cho Khordovsky.
Người ta tiên đoán rằng với sự sát nhập này, nước Nga sẽ có một liên doanh dầu khí lớn nhất nước. Liên doanh này, ở một khía cạnh nào đó, chính là một thách thức lớn đối với LUKOIL - tập đoàn dầu khí lớn nhất nước lúc bấy giờ.
Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khách quan và chủ quan mà kế hoạch sát nhập giữa YUKOS, Phương Đông và Sibneft đã không được thực hiện. Sau khi ký biên bản ghi nhớ về việc thành lập liên doanh, thay vì ngồi vào bàn bạc những vấn đề đại sự của liên doanh mới thì hai bên lại lo đi thỏa thuận những vấn đề nhỏ nhặt. Và rồi những mâu thuẫn đầu tiên đã phát sinh giữa hai bên mà cả Khordovski lẫn Svidleri đều không thể giải quyết nổi. Kế hoạch sát nhập tan thành bọt bóng xà phòng.
Sau cuộc khủng hoảng tài chính mùa thu năm 1998 tại Nga, YUKOS phải đối mặt với một khó khăn mới: đó là việc phải hoàn lại khoản nợ tín dụng 246 triệu dollars cho các ngân hàng nước ngoài: Daiwa Europe (Nhật Bản), West Merchant Bank (Đức), Standart Bank of South Africa (Nam Phi) (YUKOS đã vay khoản tiền này để mua lại công ty dầu khí Phương Đông). Cay đắng hơn là để có được khoản tín dụng này, YUKOS đã phải thế chấp 33% số cổ phiếu của mình cho các ông chủ nhà băng nước ngoài. Và các chủ nợ này đương nhiên là có quyền kiểm soát lô cổ phiếu này như những cổ đông thực thụ của YUKOS.
YUKOS đã gần như phải quỵ lụy các ông chủ nhà băng để xin hủy việc thế chấp cổ phiếu của mình bằng cách "kéo cày trả nợ" trong ba năm - nghĩa là YUKOS sẽ phải cật lực khai thác dầu khí và gán cho các ông chủ nhà băng để trừ nợ dần dần. Dĩ nhiên, các vị chủ nợ này chẳng dại gì mà lại chấp nhận cách đó, họ tuyên bố thẳng thừng là chừng nào mà YUKOS chưa đủ khả năng thanh toán, họ sẽ có nay đủ quyền lợi để tham gia vào công việc nội bộ của YUKOS như một cổ đông.
Tuy nhiên, sau nhiều lần thương thuyết với YUKOS không thành, mùa hè năm 1999 - thời điểm mà thị trường chứng khoán của Nga vẫn còn lạc hậu và kém cỏi so với tiêu chuẩn thế giới, các chủ nợ của IUKOS lại quyết định đem số cổ phiếu gán nợ kia ra bán lại trên thị trường chợ đen. Chỉ đợi có thế, YUKOS liền "ôm" ngay tất cả lượng cổ phiếu đó với giá tương đối phải chăng. Chưa có một thống kê chính xác nào về mức độ thiệt hại của các chủ nợ, tuy nhiên, theo đánh giá của các chuyên gia thì các chủ nợ này, có lẽ đã quá vội vàng nên đã để "hố" món hàng họ có. Thật thú vị là số tiên thu được từ việc bán các cổ phiếu gán nợ chỉ đáng giá hơn phân nửa lượng tín dụng mà họ đã cho YUKOS vay!
Sau này mới vỡ lẽ ra rằng, khi các cuộc thương thuyết giữa YUKOS và các chủ nợ trở nên bế tắc thì bỗng có tin đồn là YUKOS sẽ cho phát hành một lô cổ phiếu mới nhằm kiếm nguồn trả nợ tín dụng. Và có lẽ đây chính là nguyên cớ khiến các ông chủ nhà băng quyết định bán tống bán tháo số cổ phiếu của mình. Quả là một mũi tên trúng hai đích. Lại một lần nữa, YUKOS thắng một nước cờ ngoạn mục ngay chính với các chủ nợ của mình.
Từ bóng đêm bước ra ánh sáng
Năm 1999 được coi là điểm mốc đánh dầu bước chuyển mình của YUKOS cả về uy tín danh tiếng cũng như về hoạt động kinh doanh. Quá mệt mỏi với các cuộc chiến với nhiều thế lực ngầm trong và ngoài nước, YUKOS quyết tâm làm giàu và giữ ảnh hưởng uy tín bằng chính khả năng và nỗ lực của mình.
YUKOS quyết định cải tổ theo mô hình tây âu. Kế hoạch cải tổ được bàn bạc và thảo luận với nhiều công ty tư vấn nổi tiếng tây âu như Arthur D. Little hay McKinsey. Sau nhiều nỗ lưc cải cách phương thức sản xuất, khai thác, quản lý nhân sự cũng như tài chính, YUKOS đã có những thành công nhất định. Trình độ của đội ngũ cán bộ quản lý của YUKOS đã có thể nói là tương đối chuẩn mực. Trong hàng ngũ cán bộ quản lý của YUKOS có mặt các chuyên gia cao cấp người nước ngoài. Họ là những chuyên gia tài chính, thu hút đầu tư hoặc giám đốc dự án...
Năm 1999, giá dầu trên thế giới đột ngột tăng mạnh, và đây chính là cơ may đối với tập đoàn dầu khí này. Đến đầu năm 2002 YUKOS đã hoàn toàn sở hữu 100% số cổ phiếu của các công ty thành viên. Chỉ trong vòng hơn hai năm, với nhiều biến cố thăng trầm, YUKOS đã thực sự trở thành một biểu tượng của sự thành đạt. Sản lượng khai thác dầu tăng liên tục trong vài năm trở lại đây. Nếu như vốn đầu tư của YUKOS vào năm 1999 được đánh giá là 390 triệu dollars thì trong tháng 5-2002 đã là 25 tỷ đollars.
Dịch từ Profile 2/9/2002
